Geschiedenis van de vervolging van communisten in Nederland, Deel 2

Februaristaking

Het driemanspartijbestuur van de illegale CPN, Saul de Groot, Louis Jansen en Jan Dieters, besloot eind december 1940 dat er een grote staking bij een reeks bedrijven moest worden gehouden. Het idee was van de oorspronkelijk joodse De Groot afkomstig. Er zouden typisch communistische eisen gesteld worden: hogere lonen, lagere voedsel- en kolenprijzen aangevuld met de eis van stoppen van de NSB-terreur tegen de Joodse burgers. Afgesproken werd dat Louis Jansen in januari zou beginnen met het organiseren van de staking, waarbij gebruik zou worden gemaakt van communistische bedrijfscellen, die voor de oorlog ook al regelmatig stakingen organiseerden: staken was een typisch communistisch actiemiddel. Naast het inschakelen van de bedrijfscellen moest er voor het vermenigvuldigen van de stakingsoproepen gezorgd worden voor stencilmachines, papier, inkt en mensen die zouden typen en stencilen. Verder moesten er verspreiders en aanplakkers voor de stakingsoproepen door de hele stad komen en er moest een koeriersdienst komen voor de communicatie tussen de stakende bedrijven en de centrale stakingsleiding. Ook moest er elders gestaakt worden, zoals in de Zaanstreek, Het Gooi en de regio Haarlem. Bij elkaar moesten een paar honderd mensen ingeschakeld worden.

De CPN heeft altijd beweerd dat de voorbereiding in januari 1941 begon. Bij het NIOD is een rapport van de Sicherheitsdienst uit maart 1941 beschikbaar, waarin vermeld staat dat de voorbereiding van de Februaristaking in januari. 1941 begon. Desondanks houd het NIOD vol dat de staking met honderden vrijwilligers voor de organisatie een spontane actie vanuit de bevolking was.

Na een paar weken werd als datum voor de grote staking 18 februari 1941 gekozen. Maar vlak voor die datum werd de staking om niet bekend gemaakte redenen uitgesteld. Mogelijk was de reden de arrestatie van de CPN-propagandist Aäron de Meza. Op 15 februari sprak de goed van de tongriem gesneden De Meza in de Galerij een groep van naar schatting 70 personen toe.

De Galerij was een gang achter het inmiddels afgebrande Paleis van Volksvlijt met twee hoeken, zodat de plattegrond een rechthoekige U-vorm had. In de Galerij waren voornamelijk winkels. Maar eind jaren dertig had de CPN daar op nummer 12 ook een partijgebouw genaamd Parlando, gevestigd in een voormalige bloemenwinkel. In dat gebouw werden vergaderingen gehouden en cursussen gegeven en ook een communistische jeugdclub kwam daar bijeen. Op 15 mei was het partijbestuur daar bijeen gekomen om te besluiten dat de CPN ondergronds zou gaan. Op 20 juli 1940 werd het partijgebouw overgenomen door de Duitse betzetter.

Bij zijn toespraak had De Meza het over een grote staking waaraan tienduizenden mensen zouden deelnemen, wat er verdacht veel op lijkt dat hij de Februaristaking van drie dagen later bedoelde. Er kwam een politieman af op de verboden mensenverzameling. De mensen werden tot doorlopen gemaand en De Meza werd gearresteerd, maar na enige dagen weer vrij gelaten.

Het politierapport van 15 februari 1941 over de arrestatie van Aäron de Meza. De genoemde getuige Hoogendoorn was later in de oorlog actief als landwachter.

Op 22 en 23 februari 1941 werd op het Waterlooplein door de Duitsers een grote razzia op Joden gehouden. Er werd veel geweld toegepast en de gearresteerde Joden werden publiekelijk vernederd. Er werden ongeveer 400 Joden gearresteerd en naar het kamp Schoorl afgevoerd. Vermoedelijk werden een paar mensen vanwege een te hoge of te lage leeftijd vrijgelaten. Alhoewel het een puur antisemitische actie van de Duitsers was, was het ook een klap voor het communistische verzet: onder de gearresteerden bevonden zich minstens twaalf communistische verzetsmensen. Op 27 februari werden 389 mannen op transport naar het concentratiekamp Buchenwald gezet, waar ze de volgende dag aankwamen.

Er is nog nooit onderzoek gepubliceerd naar de samenstelling van de groep naar Buchenwald gedeporteerden; daarom geef ik hier een globaal overzicht (door de onvolledigheid van de gegevens en door schrijffouten in de namen waren de gegevens van ongeveer 97% van de slachtoffers beschikbaar):

De jongste was 18 jaar, de oudste 42 jaar.
Er waren 5 staatlozen, vier Duitsers en vier Polen.
De godsdienst van vrijwel allen was Israëlitisch, vijf zonder godsdienst en een katholiek en een hervormd.

Bijna allen woonden in Amsterdam, maar 15 in Den Haag en één in Rotterdam, Utrecht, Maastricht en Zwolle.
Er werden op 22 februari 1941 werden 287 personen gearresteerd en de volgende dag 88; maar er eerder en later ook nog personen gearresteerd: 1 op 28-11-1940 en 29-12-1940, 3 op 11-2-1941, 1 op 18-2-1941, 20-2-1941, 21-2-1941 en 5 op 24-2-1941.

Het aantal van 15 personen in Den Haag, waarvan 12 op 22-2-1941 lijkt op een kleine razzia in Den Haag te wijzen. De arrestatiedata buiten de razziadata van 22 en 23 februari 1941 wijzen er op dat er andere Joodse arrestanten aan het transport naar Buchenwald werden toegevoegd. De drie arrestanten van 11-2-1941 werden gearresteerd na een vechtpartij tussen een communistische Joodse knokploeg en een Joden terroriserende groep van de WA; er werden toen ongeveer twintig personen gearresteerd, waarvan de meesten zijn vrij gelaten.

In Buchenwald werden de Joodse gevangenen naar de steengroeve gezonden, waar de omstandigheden ongelooflijk wreed waren. Al op 28 maart 1941 stierf de eerste spoedig gevolgd door vele anderen. Tot 22 april stierven 12 personen en daarna nog eens 35. Toen was er in Buchenwald nog slechts één persoon uit het transport in leven, want de anderen waren op 22 april 1941 naar het op een na meest wrede concentratiekamp Mauthausen gestuurd. In Mauthausen werden ze opnieuw naar de steengroeve gestuurd en stierf de eerste al na twee dagen. Vanaf 17 juli waren er regelmatig dagen met vijf sterfgevallen voor; deze waren een gevolg van het vergassen in Hartheim van hen die te zwak waren om nog te werken; het lijkt er sterk op dat het vergassen in groepjes van vijf personen ging. Vanaf 1 september tot 13 september werd het vergassen grootschalig ingezet en daarna weer zo nu en dan. Op 5 februari 1942 stierf de laatste, waarna er in Mauthausen geen personen uit het transport nog in leven waren. Uiteindelijk hebben slechts twee personen uit het transport naar Buchenwald de oorlog overleefd; curieus waren beiden communisten.

De communist Meier Nebig liep in de steengroeve een verwonding aan zijn voet op en meldde zich met tegenzin in het Revier (kampziekenhuis); de tegenzin was omdat het levensgevaarlijk kon zijn om je in het Revier te melden: als de Kapo een slecht humeur had en je als simulant beschouwde werd je dood geknuppeld. In het Revier werd hij geselecteerd voor experimenten naar tuberculose waarmee hij opzettelijk besmet werd. In 1944 stopten de experimenten en een Duitse communistische arts die bij de experimenten gedwongen moest assisteren, kreeg de opdracht Nebig met een injectie te doden. De arts saboteerde de opdracht en met ondersteuning van het ondergrondse communistische Internationale Lagerkomitee werd Nebig met een dode gevangene verwisseld en kon Nebig onder valse naam in het kamp onderduiken.

De andere overlevende is de communist Gerrit Blom die op 17 maart 1941 door de Sicherheitsdienst in Amsterdam werd teruggehaald om berecht te worden in een proces tegen Februaristakers.

De Häftlingskarte van Gerrit Blom in Buchenwald met de vervaagde vermelding dat hij op 17 maart 1943 naar Amsterdam werd ‘überführt’.

Merkwaardig is dat bij het transport naar Buchenwald na de razzia 12 personen herkend kunnen worden die al in het communistisch verzet actief waren, vaak waren ze ook actief in Joodse knokploegen, maar dat bij de razzia van 11 juni 1941, met ongeveer 270 slachtoffers, slechts één communistische verzetsman herkend kan worden. Mogelijk dat het er mee te maken heeft dat de mensen niet van straat werden geplukt, maar door de Amsterdamse politie en de Ordnungspolizei van huis werden afgehaald in een meer welgestelde wijk van Amsterdam en dat de Duitsers een arrestatielijst hadden opgesteld, waarop iets meer dan de helft in Duitsland geboren was.

De razzia op 22 februari maakte diepe indruk op de Amsterdamse bevolking. Leidende figuren uit de CPN, Louis Jansen, Jacob Brandenburg en Johan Hinrik Janzen, kwamen dezelfde dag bij elkaar en besloten de uitgestelde staking alsnog door te laten gaan op 25 februari. Vervolgens belegde Henk Gortzak ten huize van Coba Veltman een vergadering waar ongeveer tien personen bij aanwezig waren. Daar werden allerlei afspraken met betrekking tot het overhalen van arbeiders om te staken, de veiligheid en de verspreiding van stakingsoproepen gemaakt. Doordat alle voorbereidingen al voor 18 februari waren gedaan kon de grote organisatie op deze korte termijn in beweging komen. De eisen werden aan de nieuwe situatie aangepast, met nu als belangrijkste eis het stopzetten van de terreur tegen de Joden in plaats van als laatste eis. Nog dezelfde avond was er een bijeenkomst in een café van Herman Coenradi, Johannes Heemskerk en Ward Hellendoorn om hun taakverdeling door te spreken. Het gesprek werd door een NSB’er gehoord en die gaf het door aan de Sicherheitsdienst. Coenradi en Hellendoorn werden tijdens de staking gearresteerd en Heemskerk op 1 maart. Coenradi en Hellendoorn werden bij snelrecht ter dood veroordeeld en gefusilleerd en Heemskerk kreeg levenslang.

Het bestaan van bovenstaand telegram gericht aan Rauter in Den Haag is door historici van het NIOD vele tientallen jaren verzwegen en hebben tegen beter weten in volgehouden dat de staking een spontane opwelling van de bevolking was; het NIOD paste de geschiedschrijving doelbewust in een anticommunistische zin aan. In het telegram staat dat al op 22 februari een vergadering ter voorbereiding van de Februaristaking gehouden werd, dus op de eerste dag van de beruchte razzia waar het een protest tegen werd. Er bestaat ook nog een document waarin de Sicherheitsdienst aan de Gestapo in Berlijn meldt dat de voorbereidingen van de staking in januari 1941 begonnen (aanwezig in het mapje Februaristaking bij het NIOD).

Detail uit een rapport aan Seyß Inquart waarin een bijeenkomst op 22 februari wordt genoemd als voorbereiding op de Februaristaking. De namen zijn door het NIOD weggelakt, omdat de namen van gefusilleerde Herman Coenradi en Eduard Hellendoorn en de in een concentratiekamp omgekomen Johannes Heemskerk, die dus op het moment van het maken van de fotokopie al zeventig jaar dood waren, wegens ‘privacy-redenen’ niet bekend mochten worden.

Er bestaat ook nog een rapport aan Seyß Inquart, waarin de namen van Herman Coenradi, Johannes Heemskerk en Ward Hellendoorn genoemd worden en dat zij op 22 februari in een café bij elkaar kwamen om de voorbereiding van de staking te bespreken. Verder bestaat er een brief van 1 april 1941 van de Amsterdamse Sicherheitsdienst aan de Gestapo in Berlijn waarin onder meer staat: Der am 25 bezw. Ausgebrochene Streik in Amsterdam macht zur Unterbindung der Verbreitung kommunistischer Hetzschriften und Streikaufförderungen ein vorzeitiges Eingreifen der Sicherheitspolizei in den CPN.-Apparat erforderlich. Bei der Vernehmung kommunistischer Spitzenfunktionäre stelle sicher heraus, dass die CPN-Leitung bereits in Januar dieses Jahres bestrebt war, die Voraussetzungen für einen Streik in der werktätige Bevölkerung in Amsterdam zu schaffen. Ook hieruit blijkt dat de voorbereiding van de staking al lang voor 25 februari begonnen was. Ondanks het bestaan van overvloedig bewijsmateriaal bij het NIOD, hebben historici en journalisten decennia lang volgehouden dat de CPN de staking niet had voorbereid en dat de staking een pure spontane opwelling van de bevolking was. Het toont de leugenachtigheid van de geschiedschrijving door het NIOD ten volle aan. Lou de Jong was gewoon een staatsgeschiedvervalser in dienst van de Binnenlandse Veiligheidsdienst.

Historici en journalisten noemen vaak Piet Nak als spontane aanzetter tot de Februaristaking. De rol van Nak is het volgende: Hij was op 23 februari hevig verontwaardigd over de razzia op het Waterlooplein. Als communist besloot hij het bekende stakingswapen in werking proberen te zetten. Op 24 februari probeerde hij samen met zijn vriend Willem Kraan zijn collega’s bij de stadsreiniging tot staking te bewegen. Maar niemand ging daar op in, zodat er geen staking kwam. Vervolgens stapte Nak naar kennissen die lid van de CPN waren. Toevallig waren dat personen die al bezig waren met de voorbereiding van de staking op 25 februari. Nak sloot zich bij de activiteiten aan en met behulp van de CPN-stakingsoproepen riep hij zijn collega’s bij de stadreiniging op 25 februari opnieuw tot staking op en dat had dit keer wel succes. Dus Nak was geen initiatiefnemer van de grote Februaristaking, alhoewel hij op eigen initiatief een staking binnen zijn bedrijf probeerde op te zetten, maar hij heeft wel een waardevolle bijdrage aan de door de CPN uitgeroepen staking geleverd.

De belangrijkste sleutelfiguur bij de voorbereiding was Jacoba Veltman gesteund door Rosa Boekdrukker. De twee vrouwen typten de tekst van het beroemd pamflet ‘Staakt!!!, Staakt!!!, Staakt!!!’ op een moedervel ten behoeve van het stencilen, stencilden vele duizenden pamfletten en zorgden met steun van vele anderen voor de distributie naar verdere verdelers. In Amsterdam kwamen de organisatoren van de staking de avond tevoren bijeen op de Noordermarkt, waar ze ter aanmoediging werden toegesproken en nog enige instructies kregen. De belangrijkste sprekers waren Dirk van Nimwegen en Willem Kraan; ook Piet Nak sprak er. Er waren twee- tot driehonderd personen aanwezig.

De staking verspreidde zich ook naar anderen plaatsen zoals Haarlem, Velsen, Zaanstreek, Het Gooi. Ook in Den Haag werden bij de tramremise stakingsoproepen verspreid, maar daar werd geen gehoor aan gegeven.

De Duitsers reageerden furieus op de staking. Er werden tijdens de twee stakingsdagen zestien communistische stakingsleiders en oproepers tot staking gearresteerd; drie van hen werden snel gefusilleerd en een ander kwam om in een concentratiekamp. In de dagen erna tot 6 maart werden nog eens minstens 11 personen gearresteerd, waarvan er zeven om het leven zijn gekomen.

De arrestanten werden verhoord en daarbij vaak gemarteld om zo namen uit hen te persen. Frans Lavell kon de mishandelingen niet langer dragen en noemde de naam van zijn Joodse vriend Gerrit Blom als medeorganisator van de staking, omdat hij wist dat Blom gearresteerd was en waarna niets meer van hem werd vernomen. Blom was op 22 februari 1941 bij de razzia gearresteerd en naar Buchenwald afgevoerd, maar hij was wel degelijk een medeorganisator omdat hij net zoals Lavell had meegewerkt aan het voorbereiden van de staking op 18 februari. Daarom haalden de Duitsers Blom terug uit Buchenwald om nog meer namen uit hem te persen, te gebruiken als getuige in een strafproces en om hem vanwege zijn misdaad van organiseren van een staking te kunnen veroordelen en bestraffen. Blom werd tot tien jaar tuchthuis veroordeeld, alvorens hij weer naar een concentratiekamp mocht. De absurde Duitse bureaucratie dat je eerst een straf moest uitzitten voordat je vermoord mocht worden, heeft Blom het leven gered. Historici en journalisten hebben decennialang ontkend dat de communisten de staking voor een eerdere dag georganiseerd hadden, maar dan is het wel vreemd dat de Duitsers iemand terughaalden vanwege het organiseren van een staking terwijl die pas twee dagen na zij arrestatie zomaar spontaan tot stand zou zijn gekomen. Liegen is een ingeburgerde prakrijk van Nederlandse historici en journalisten.

Op 7 april 1941 werden de arrestaties hervat. Ze liepen door tot 12 juni. Er werden nog eens 14 stakers gearresteerd. Van de tot dan toe gearresteerden werden er 22 berecht in een proces dat liep van 8 tot 19 september 1941. Er werden jarenlange gevangenisstraffen opgelegd, die door drie van hen niet overleefd werden.

Ik heb 98 personen achterhaald die betrokken waren bij de organisatie van de Februaristaking in Amsterdam en andere steden. Daarvan zijn er 43 gedurende de oorlog vanwege hun betrokkenheid bij het communistisch verzet om het leven gekomen. Het is een aanwijzing dat deze organisatoren over het algemeen een belangrijke rol in het CPN-verzet hebben gespeeld.

Vanwege de vele decennialange lange geschiedvervalsing door vrijwel alle historici, inclusief die van het NIOD, die over de Februaristaking gepubliceerd hebben en stelden dat de Februaristaking een spontane reactie van de bevolking was en dat de CPN die niet georganiseerd had, geef ik hieronder het volledige rapport over verhoren tot 15 februari 1941 dat aan Rauter werd toegezonden. Daarin wordt aangegeven dat van Dirk ten Hoedt werd vernoem dat hij in januari 1941 van Jacob Brandenburg te horen kreeg dat verwacht werd dat de arbeiders in het voorjaar rijp zouden zijn voor een staking (bldz. 3) en dat Pieter Johan Drukker hiervan al op de hoogte was (bldz. 4). Hierbij moet bedacht worden dat zowel Brandenburg als Ten Hoedt niet precies op de hoogte waren van de planning van Louis Janssen die de staking moest organiseren en dat de staking mogelijk eerder tot uitvoering zou worden gebracht. Verder wordt vermeld dat er op 22 februari een vergadering werd gehouden, waarin werd aangegeven dat de staking op 25 en 26 februari gehouden zou worden.

Rapport over verhoren met betrekking tot de voorbereiding Februaristaking, bldz 1.

Rapport over verhoren met betrekking tot de voorbereiding Februaristaking, bldz 2.

Rapport over verhoren met betrekking tot de voorbereiding Februaristaking, bldz 3.

Rapport over verhoren met betrekking tot de voorbereiding Februaristaking, bldz 4.

Rapport over verhoren met betrekking tot de voorbereiding Februaristaking, bldz 5.

Rapport over verhoren met betrekking tot de voorbereiding Februaristaking, bldz 6.

Arrestaties communisten begin maart 1941 in Rotterdam

Op 1 maart 1941 werden 26 communisten uit de regio Rotterdam gearresteerd gevolgd door nog eens drie arrestaties op 3 maart, een op vier maart en een op 14 maart. Ze kwamen bijna allemaal uit de buurgemeenten van Rotterdam. De arrestanten werden ten behoeve van de Sicherheitsdienst opgesloten in het Huis van Bewaring. Van deze 31 arrestanten stonden er 24 geregistreerd op de lijst van linksextremisten van de Centralen Inlichtingendienst. Het grote aantal van 26 arrestaties op 1 maart ging boven de capaciteiten van de Sicherheitsdienst, zodat het vrijwel zeker is dat de politie de arrestaties verrichtte.

Dertig arrestanten werden binnen twee weken vrijgelaten en een kwam in een Duits tuchthuis terecht. Echter werden 17 van hen bij de Aktion CPN op 25 juni 1941 opnieuw gearresteerd, terwijl een in november 1941 gearresteerd werd en net zoals veel anderen uit de Aktion naar Neuengamme werd overgebracht, zodat het lijkt op een verlate arrestatie vanwege de Aktion. Dat deze 18 deel uitmaakten van de 50 arrestanten uit de regio Rotterdam in de Aktion CPN was vrijwel zeker een gevolg van hun arrestatie in maart 1941. Van deze 18 hebben er 14 onder gruwelijke omstandigheden het leven verloren.

Arrestaties voorjaar 1941 in Amsterdam

In het voorjaar van 1941 stelde de Sicherheitsdienst in Amsterdam een rapport op, waarin gemeld werd dat een V-Mann verteld had dat de Amsterdamse CPN sinds december 1940 bezig was een organisatie op te bouwen. Vermoedelijk had deze V-Mann een rol gespeeld bij het achterhalen van de namen en verblijfplaatsen van organisatoren van de Februaristaking. In werkelijkheid was de opbouw al in mei 1940 begonnen. Omdat bij de opbouw van de CPN in het eerste oorlogsjaar alleen gebruik werd gemaakt van vertrouwde leden van de CPN, moet deze V-Mann voor de oorlog al een infiltrant van de chef van de Amsterdamse Politie Inlichtingendienst (bureau Falsificaten) Karel Henri Broekhoff zijn geweest.

Vanaf 17 april begon een grote reeks arrestaties van Amsterdamse communisten die niet voor het organiseren van de Februaristaking berecht zouden worden. Het grote aantal in een korte tijd wijst er sterk op dat er informatie van een of meerdere infiltranten verkregen was. Tot en met 24 juni 1941 waren er 58 arrestatie, waarvan er slechts 7 voor het Februaristakingproces waren. Van deze 51 arrestaties heb ik slechts voor drie gevonden dat ze toch bij de organisatie van de Februaristaking betrokken waren, maar in werkelijkheid zullen het er vast meer zijn geweest.

Van deze 51 arrestanten werden er 49 in juli 1941 vanuit de gevangenis naar Schoorl overgebracht, waar ze gevoegd werden bij de arrestanten van de Aktion CPN. Als reden voor de overplaatsing werd aangegeven de overbevolking in de Amsterdamse gevangenissen. Deze arrestanten werden vervolgens naar Amersfoort overgebracht, waarna een belangrijk deel naar Neuengamme op transport ging en enkele anderen als gijzelaar naar Haaren of Sint Michielsgestel gingen. Dit lot lijkt sterk op dat van degenen die tijdens de Aktion CPN op 25 en 26 juni gearresteerd werden, zij het dat er relatief meer Amsterdammers naar Buchenwald gingen. Vanwege het feit dat ze voor een belangrijk deel dezelfde gevangenschapsroute volgden als typisch was voor de arrestanten van de Aktion CPN, terwijl die route later niet meer voorkwam, beschouw ik ze als een late toevoeging aan de Aktion CPN. Van deze arrestanten zijn er 38 om het leven gekomen. Een van de twee die niet naar Schoorl werden afgevoerd, werd niet vanwege politieke redenen, maar vanwege heling van benzine gearresteerd (mogelijk dat het strafbare feit ten behoeve van verzetsactiviteiten begaan werd). De ander was de Joodse Kickie Zilverberg die eerder gearresteerd was geweest omdat hij deel uitmaakte van een Joodse knokploeg, maar werd vrijgelaten, maar vervolgens op 11 juni bij een nieuwe razzia op Joden opgepakt werd. Van de 51 arrestanten zijn er 48 in concentratie kampen of tuchthuizen om het leven gekomen.

Arrestaties binnen de Noorderlicht-groep

In de drie noordelijke provincies werd een illegaal blaadje verspreid met de naam Noorderlicht. De inhoud was grotendeels gebaseerd op de teksten in De Waarheid. Verder hield de groep zich bezig met steun aan Duitse politieke vluchtelingen en illegale grensovergangen om materialen, geld en personen voor het Duits communistisch verzet te smokkelen.

Op 28 februari 1941 ging een arrestatiegolf door de Sicherheitsdienst van start. Er werden meer dan honderd mensen gearresteerd. Ongeveer de helft stond vermeld op de lijst van de Centralen Inlichtingendienst. Enkelen werden vrijgelaten en vaak kort daarop weer gearresteerd. De vele arrestaties kort na elkaar wijzen er op dat er sprake was geweest van infiltratie in de groep en die infiltratie moet dan al ver voor het uitbreken van de oorlog door de lokale politie-inlichtingendiensten begonnen zijn.

Deze infiltratie voor en tijdens de oorlog moet onder leiding hebben gestaan van de liberalen burgemeester van Groningen Pieter Willem Jacob Henri Cort van der Linden en commissaris van de Koningin Johannes Linthorst Homan. De laatste maakte deel uit van het ledende driemanschap van de fascistisch georiënteerde Nederlandsche Unie, waarvan de naam gebaseerd was op die van de fascistische groepering Nationale Unie uit het begin van de jaren dertig. Een ander lid van het driemanschap was Louis Einthoven, die jarenlang met Nederlands grootste landverrader Anton van der Waals samenwerkte bij de bestrijding van het communisme en die, blijkens een Duitse lijst van personen waarmee zo gauw mogelijk na de invasie contact op moest worden genomen, al sinds ver voor de oorlog nauw met de Gestapo en / of Abwehr samenwerkte. Het derde lid was de openlijke fascist Jan de Quay die tijdens de oorlog in het blad van de Nederlandsche Unie schreef: ‘Er zijn voor mij twee dingen van buitengewoon belang: het behoud van het Christendom en het behoud van onze onafhankelijkheid. Als ik dat zou kunnen krijgen met een democratie en een parlement, met een vrije economie en geen corporatieve staat vind ik het voorlopig best. Nu overdrijf ik een beetje, u weet, dat ik dat heelemaal niet wensch, en daarom haal ik dat aan.’ Een corporatieve staat betekende het afschaffen van de democratie en geen directe verkiezingen meer, zoals in de fascistische landen onder door hem aanbeden ‘Leiders’ Mussolini, Franco en Salazar en de bevolking moest in groepen worden verdeeld als boeren, ambtenaren, militairen, handarbeiders, hoog opgeleiden enz. Zulke groepen werden Italië ‘fasces’ genoemd, waar de term fascisten van is afgeleid (de fasces waren een bundel takken, die in de romeinse tijd een symbool van de macht was). Deze groepen zouden dan door de grote Leider aangewezen vertegenwoordigers krijgen. Vanwege hun wens voor fasces moeten personen als De Quay, Einthoven en Linthorst Homan fascisten worden genoemd. Linthorst Homan gaf in september publiekelijk te kennen dat hij hoopte op een spoedige overwinning van Hitler-Duitsland op Groot Brittannië.

Veel arrestanten werden ernstig mishandeld om informatie uit hen te persen. De achterblijvende verwanten wisten niet wat er met de arrestanten gebeurd was of ging gebeuren. Daarom wendden zich tot de burgemeesters van de veelal kleine gemeentes. Die burgemeesters wisten het ook niet en wendden zich schriftelijk tot de Commissaris van de Koningin Linthorst Homan om bij de Duitsers navraag te doen. Linthorst Homan schreef een antwoordbrief, waarin hij zei dat hij in het algemeen wel navraag wilde doen naar personen die door de Duitsers gearresteerd waren, maar dat hij dat in het geval van communisten per se niet wilde doen. Het toont het bloeddorstige fascistische karakter van de liberaal. Linthorst Homan vond het prachtig dat al die Groningse communisten vermoord zouden worden.

Van de arrestanten werden er 19 op of vlak na 25 juni 1941 naar Schoorl overgebracht en aan de Aktion CPN toegevoegd. Van de arrestanten uit de eerste helft van 1941 zijn er 63 om het leven gekomen.

Op 25 juni 1941 volgde een reeks arrestaties in het kader van de Aktion CPN. Pas op 9 juli 1941 werd de gewone reeks arrestaties hervat en die liep door tot januari 1942. In deze periode werden 43 personen gearresteerd, waarvan er 23 om het leven zijn gekomen. Daarna waren er vijf maanden lang geen arrestaties en vervolgens volgden er tot het einde van de oorlog 58 arrestaties met 57 overlijdens als gevolg.

Na de oorlog kregen veel weduwen geen verzetspensioen, omdat de machtshebbers vonden dat de communisten geen verzet hadden gepleegd: in hun ogen waren de communisten gewone misdadigers die terecht de doodstraf kregen.

De met hulp van Nederlandse autoriteiten uitgevoerd actie was voor de CPN in de drie noordelijke provincies een zware aanslag op het kader. Er werden 56 personen gearresteerd die bij verkiezingen als volksvertegenwoordiger kandidaat hadden gestaan; daarvan waren er 35 lid van een volksvertegenwoordiging geweest. Het grootste deel is om het leven gekomen en van de rest kwam een deel invalide en zwaar getraumatiseerd terug uit de concentratiekampen, waarna ze door Nederlandse autoriteiten, die vaak met de Duitsers gecollaboreerd hadden, vaak geschoffeerd werden.

In Groningen is een polder vernoemd naar de fascist en landverrader Linthorst Homan, dat het nog steeds niet is teruggedraaid toont de fascistische voorkeur en haat voor verzetsmensen van het naoorlogs bestuur aan.

Aktion CPN

De Aktion CPN was de veruit grootste arrestatieactie tegen Nederlandse verzetsmensen, want meer dan 90 % van de arrestanten was al actief binnen het communistisch of het RSAP-verzet. Geen enkele historicus heeft er serieuze aandacht aan besteed, zodat de aantallen slachtoffers tot mijn onderzoek onbekend waren. Een hoog percentage is om het leven gekomen, waarmee het de veruit dodelijkste actie tegen het verzet was. Er was een grote mate van enthousiaste medewerking door de Nederlandse autoriteiten, terwijl medewerking aan de Aktion heel duidelijk in strijd met de uit 1937 stammende ‘Aanwijzingen’ van de regering was, omdat daarin expliciet medewerking aan collectieve straffen en deportatie van groeperingen verboden werden. Vanuit dit perspectief gezien was het de grootste oorlogsmisdaad door de Nederlandse autoriteiten met een hoog landverraad-karakter (de nog veel grotere holocaust was duidelijk een voornamelijk door Duitsers geleide activiteit). De medeplichtigheid van de Nederlandse autoriteiten aan deze massamoord is waarschijnlijk de reden dat de gebeurtenis door de historici wegge-mof-feld is. Men was gewoon opgelucht dat al die rotcommunisten opgeruimd waren.

Op 22 juni 1941 viel Duitsland de Sovjet Unie binnen. Meteen werden vrijwel alle lopende arrestatieacties stopgezet. In plaats daarvan werd een nieuwe arrestatieactie tegen communisten gestart; de arrestaties waren al lang van te voren voorbereid. Tot dan toe waren de Duitsers terughoudend geweest met het arresteren van communisten, om de schijn van goede diplomatieke relaties tussen de twee landen op te houden. De bedoeling was om alleen leden van de CPN te arresteren en niet van bijvoorbeeld de RSAP, want die partij was fel tegen de Sovjet Unie gericht. Bij de arrestatiegolf kunnen twee onderdelen onderscheiden worden. Het eerste is de arrestatie van zogenoemde ‘kommunistische Funktionäre’, waarvan de namen door de Sicherheitsdienst geselecteerd waren.

In Berlijn was een selectie van 800 namen gemaakt uit de lijst van de Centralen Inlichtingendienst, waarvan minstens drie versies uit 1935 (overhandigd in 1936), 1938 en 1939 in Berlijn verkregen waren, doordat burgemeester De Vlugt, op instigatie van de successievelijk ministers van Justitie Van Schaik, Goseling en Gerbrandy, aan Karel Henri Broekhof van de Amsterdamse Politie Inlichtingendienst (bureau falsificaten) daartoe opdracht had gegeven. De term ‘kommunistische Funktionäre’ werd behalve in deze brief nog gebruikt bij de arrestatielijsten voor de Aktion CPN en voor het gijzelen van communisten in 1942 en verder nog enkele rapporten kort na medio februari 1941. Het lijkt daarom hoogst waarschijnlijk dat de lijst van 800 ten grondslag heeft gelegen aan de arrestaties van de Aktion CPN en de Gijzelactie. De personen waren lang niet allemaal partijfunctionarissen, maar vaak actieve of opvallende leden: de CPN, RSAP en enkele linkse splinters hadden bij elkaar niet eens 800 ‘functionarissen’.

Brief van het Reichssicherheitshauptamt (RSHA) in Berlijn met betrekking tot het zenden van een lijst met de namen van 800 ‘kommunistische Funktionäre’, die geselecteerd waren van de lijst linksextremisten van de Centralen Inlichtingendienst.

De Sicherheitsdienst in Den Haag maakte uit deze lijst van kommunistische Funktionäre een selectie van namen van ongeveer honderd personen die in het kader van de Aktion CPN gearresteerd moesten worden. Lijsten van te arresteren personen werden naar de respectievelijke Aussenstellen van de Sicherheitsdienst gestuurd. De Aussenstellen waren niet in staat om zoveel mensen te arresteren en zonden de lijsten door naar de respectievelijke regionale Politie Inlichtingendiensten met de opdracht om de personen vanaf 25 juni 1941 te arresteren, wat ’s-morgens vroeg moest gebeuren om de kans dat de communisten elkaar konden waarschuwen te minimaliseren. De regionale Politie Inlichtingendiensten waren gevestigd in grotere steden, die de opdrachten door konden geven aan Politie Inlichtingendiensten in kleinere buurgemeenten. Ruwweg werden zo honderd personen gearresteerd.

Daarnaast gaf de Haagse Sicherheitsdienst via de Aussenstellen aan dezelfde regionale politie inlichtingendiensten opdracht om zelf ook CPN-leden naar eigen keuze te arresteren. Ook deze opdracht werd doorgespeeld aan kleinere buurgemeenten. De inlichtingendiensten van kleinere buurgemeenten moesten arrestatielijsten indienen bij de regionale Inlichtingendienst van de bijbehorende hoofdvestiging en die moest ze doorsturen naar de Sicherheitsdienst van de bijbehorende Aussenstelle. In de regio Den Haag, waaronder Leiden, Rijswijk en Delft vielen, moesten de lijsten ingeleverd worden bij NSB’er Johannes Eckhardt van de vooroorlogse Haagse Politie Inlichtingendienst, die ze ongewijzigd doorstuurde naar de Sicherheitsdienst aan het Binnenhof.

Volgens uitspraken bij de naoorlogse Bijzondere Rechtspleging waren de arrestaties door de politie onrechtmatig: ten eerste omdat ze niet gebaseerd waren op strafbepalingen in het wetboek van strafrecht en ten tweede omdat de arrestanten niet werden voorgeleid aan de officier van justitie. In een vonnis in het kader van de Bijzondere Rechtspleging tegen de Inlichtingendienstmannen Poos en Slagter werd gesteld:

‘Overwegende dat het Wetboek van Strafvordering waar dit aan een opsporingsambtenaar de bevoegdheid geeft bepaalde personen aan te houden, hem deze bevoegdheid uitsluitend toekent in verband met en met het oog op hun berechting naar Nederlands recht door een Nederlandse rechter.

Overwegende dat in dit geval verdachten personen aanhielden met een geheel ander doel, nl. om hen ter beschikking te stellen van de vijand, hetgeen reeds blijkt uit de omstandigheid, dat zij die arrestaties verrichtten in samenwerking met een of meer Duitsers in hun opdracht.

Overwegend dat verdachten, indien zij hadden gehandeld overeenkomstig het Wetboek van Strafvordering, de gearresteerden hadden moeten voorgeleiden voor de officier van justitie, wat zij nimmer hebben gedaan, hetgeen te meer doet uitkomen dat zij bij hun arrestaties geen gebruik maakten van de bevoegdheden toegekend bij het Wetboek van Strafvordering.

Overwegende dat in ieder geval niet kan worden volgehouden dat de bedoelde arrestaties worden verricht ter uitvoering van de voorschriften van het Wetboek van Strafvordering, nu uitvoering van het Wetboek van Strafvordering nooit zou kunnen leiden tot het uitleveren van aangehouden personen aan vijandelijke organen.’

Aldus hadden alle politiemannen die communisten gearresteerd hadden om ze aan de Duitsers uit te leveren, tot een gevangenisstraf veroordeeld moeten worden.

Iedereen besefte dat veel van de arrestanten vermoord zouden worden. Dat besef kwam voort uit de rouwadvertenties met betrekking tot overlijdens in uit Sachsenhausen en Buchenwald. Dat beseften ook de communisten. Na de arrestaties hield het ook gearresteerde CPN-Tweede Kamerlid Louis de Visser een toespraak tot zijn medearrestanten, waarin hij eufemistisch stelde dat ze een ‘zware tijd’ tegemoet gingen.

In diverse gemeenten was de politie zo enthousiast dat ze definitief van het linkse tuig af konden komen, dat ze tegen de Duitse opdracht in ook RSAP’ers op de arrestantenlijsten plaatsten. Toen de Duitsers doorkregen dat er van het Befehl was afgeweken, moesten er alsnog specificaties worden gegeven wie lid van de CPN en wie van de RSAP. Bijna alle RSAP’ers werden op 29 september vrijgelaten. Om diverse andere redenen werd ook nog een zeer klein aantal personen vrijgelaten.

Voor het samenstellen van de arrestatielijsten maakten de gemeentelijke Inlichtingendiensten gebruik van vooroorlogse lijsten van linkse personen. Na de oorlog werd beweerd dat die lijsten in mei 1940 vernietigd waren, maar aan de uitgebreide arrestatielijsten voor de Aktion in de drie grote steden kan duidelijk gezien worden dat daarvoor vooroorlogse gemeentelijke lijsten zijn gebruikt: veel namen komen voor op de lijst van de Centralen Inlichtingendienst, maar er zijn er veel die niet op die lijst voorkomen. Voor Den Haag bestaat een naoorlogse verklaring van de Sicherheitsdienstman Johannes Munt dat hij beschikte over zowel een landelijke als een gemeentelijke Haagse lijst van communisten waarop veel meer Haagse communisten op voorkomen dan op de landelijke lijst. Beide lijsten waren tijdens de bezetting door de Haagse Politie Inlichtingendienst aan de Sicherheitsdienst verstrekt. Daarmee staat vast dat in ieder geval de gemeentelijke Haagse lijst van communisten in 1940 niet vernietigd is. En hetzelfde geldt voor een reeks andere gemeenten.

Ondanks dat er expliciet opdracht was gegeven tot 25 juni te wachten met arresteren, waren er al van 22 tot 24 juni enkele arrestaties. Vanwege de veelheid van arrestaties werd de actie op 26 juni voortgezet. Deze arrestanten werden rechtstreeks naar het interneringskamp Schoorl overgebracht. Verder bleek dat nogal te arresteren personen al in de gevangenis zaten. Die werden dan ook uit de gevangenis gehaald en bij de arrestanten gevoegd. In de provincie Groningen moet dat zelfs heel bewust gedaan zijn, omdat een groot aantal van de arrestanten al maanden eerder gearresteerd was. Sommige personen konden niet gearresteerd worden doordat ze niet thuis waren: ze waren aan het werk, ze zaten in een arbeidskamp, waren in Duitsland te werk gesteld, waren in het ziekenhuis, waren na waarschuwing op het laatste moment gevlucht, waren al ondergedoken enz. Veel van hen konden in de weken na de twee Aktion-dagen alsnog gearresteerd worden, maar sommige pas veel later en een enkeling helemaal nooit. Ze kwamen echter op een opsporingslijst te staan, zodat ze ondergedoken moesten blijven. Werden ze alsnog om een andere reden gearresteerd, dan had de plaatsing op de opsporingslijst meestal zeer negatieve gevolgen voor hun verdere lot. Doordat sommige arrestaties eerder plaats vonden en andere vlak na de formele twee dagen, terwijl de gebruikelijke arrestaties stilgelegd waren, beschouw ik de arrestaties linkse personen tussen 22 en 29 juni als behorende tot de feitelijke arrestatieperiode van de Aktion.

In Amsterdam waren in mei 1941 al veel communisten gearresteerd, vermoedelijk om organisatoren van de Februaristaking in handen te krijgen. Zij werden eind juli 1941 ‘vanwege plaatsgebrek in de Amsterdamse gevangenissen’ naar Schoorl overgebracht en hun verdere lot was vergelijkbaar met dat van tijdens de Aktion-dagen gearresteerden en lijken aldus met vertraging aan de Aktion te zijn toegevoegd. Merkwaardig is dat op 31 juli 1941 vrijwel alle Friezen werden vrijgelaten zonder dat daarvoor een verklaring werd gegeven.

Na de feitelijke periode van de Aktion vonden er in Amsterdam in de maanden juli en augustus een groot aantal arrestaties plaats. Het gaat om omstreeks 70 arrestaties. Het lot van deze arrestanten lijkt erg sterk op dat van die tijdens de Aktion in die zin dat ze vrijwel allemaal naar Schoorl werden overgebracht, voor een deel naar Neuengamme werden gestuurd en voor een ander deel naar het gijzelaarskampen Haaren en Sint Michielsgestel, terwijl het lot van arrestanten uit deze periode in andere regio’s er sterk van afwijkt.

De psychiatrische inrichting in Bernburg.

De gaskamer in Bernburg.

Het verdere lot van de arrestanten was enerzijds het traject Schoorl, Amersfoort, Neuengamme. In Neuengamme werd een zinloos experiment met de verspreiding van een opzettelijke besmetting met tuberculose gedaan. De meeste mensen stierven daaraan. Er werden 45 personen die niet snel genoeg stierven, terwijl ze niet meer konden werken, naar de psychiatrische inrichting in Bernburg overgebracht waar ze meteen met koolmonoxide vergast werden. Deze methode duurt veel lager dan met blauwzuur (Zyklon B) zoals in Auschwitz, waardoor ze minstens een kwartier lang beseften dat ze vermoord werden. Er was een in België woonachtige die op 22 juni gearresteerd werd tijdens het Belgische equivalent van de Aktion CPN, die daar Operation Sonnenwende heette. Andere arbeidsongeschikten werden in mei en augustus 1941 naar Dachau overgebracht waar een deel alsnog overleed. Van degenen die in Dachau niet snel genoeg stierven (waarbij een aantal niet-Joden) werden sommigen vervolgens naar Auschwitz overgebracht waar ze spoedig allemaal overleden. Een klein deel van de naar Dachau overgebrachten bleef langer in leven en ging van daar vaak naar andere kampen. Slechts een paar overleefden de oorlog.

Boven: Het gebombardeerde schip Cap Arcona. Onder: Het gekapseisde schip Cap Arcona.

Van degenen die in Neuengamme in leven bleven omdat ze immuun voor tuberculose waren, werd een deel later in de oorlog naar andere kampen overgebracht en anderen leefden begin mei 1945 nog. In mei 1945 werden het merendeel van de weinige overlevenden aan boord van drie schepen gebracht, waarbij het schip Cap Arcona. De schepen werden vervolgens door de RAF gebombardeerd, waardoor meer dan 7.000 personen om het leven kwamen; de meesten aan boord van de Cap Arcona. Alle Nederlandse communisten op de schepen zijn om het leven gekomen. De Britse regering was door het Zweedse Rode Kruis tijdig gewaarschuwd dat zich gevangenen op de schepen bevonden. Waarom het bombardement toch plaats vond blijft tot 2045 Brits staatsgeheim. In totaal kwam 91 % van degenen die in 1941 naar Neuengamme overgebracht werden om het leven.

Anderzijds volgde een aantal het traject Schoorl, Amersfoort, gijzelaarskamp Haaren of Sint Michielsgestel; van sommigen is niet bekend dat ze naar een gijzelaarskamp gingen, maar kwamen later wel in Vught: waarschijnlijk hebben zij daarvoor wel in een gijzelaarskamp gezeten. Daarna volgde soms vrijlating en vaak Vught en vandaar soms een kamp in Duitsland. Vijf personen werden vanuit kamp Amersfoort in Woudenberg gefusilleerd.

Behalve de hiervoor genoemde twee trajecten door de concentratiekampen, volgde een flink aantal het traject Schoorl, Amersfoort, Buchenwald en vervolgens vaak andere kampen. Ze waren daarbij gevoegd bij andere Nederlandse politieke gevangenen uit diverse organisaties, waarbij veel communisten die bij arrestatieacties in Den Haag en de provincie Groningen gearresteerd waren. Vanuit Buchenwald kwamen er negen in het meest gruwelijke concentratiekamp Groß Rosen terecht, slechts een van hen zou dat overleven.

Opvallend is dat 19 communisten die in maart 1941 in Rotterdam gearresteerd werden, na een of twee weken werden vrijgelaten, maar allemaal tijdens de Aktion CPN opnieuw gearresteerd werden. Op twee na stonden ze allemaal op de lijst van de Centralen Inlichtingendienst vermeld. Dertien van hen zijn om het leven gekomen.

De Aktion CPN was ook een enorme aanslag op het kader van de CPN. De Inlichtingendiensten en Sicherheitsdienst selecteerden veel mensen die zitting hadden of hadden gehad in de Tweede Kamer (1), Provinciale Staten (7) of Gemeenteraad (45). En als we kijken naar kandidaten voor deze lichamen dan worden de getallen: Tweede Kamer 10, Provinciale Staten 42 en Gemeenteraad 124. Ze zijn bijna allemaal om het leven gekomen en dat heeft de CPN na de oorlog veel problemen bezorgd bij het vinden van capabele kandidaten, zodat sommige onervaren verkozenen toen tot merkwaardige uitspraken en acties kwamen. Dat het uitmoorden van het CPN-kader de Nederlandse regering goed uitkwam, wordt onderstreept door de volgende tekst uit een brief van de sociaaldemocratische minister in Londen Johan Willem Albarda aan zijn collega en partijgenoot Jan van den Tempel: ‘Zoëven ontving ik [..] een verontrustende tijding, namelijk dat [..] onze vriend Louis de Visser springlevend is! Dat maakt (als het waar is) de vooruitzichten niet vrolijker.’ Het toont het volslagen immorele en bloeddorstige karakter van het zootje in Londen dat een Nederlands verzetsman een godsgruwelijk wrede dood toewenste. Tot dat zootje behoorde ook de sociaaldemocratische baantjesjagers die naarstig zochten naar mogelijkheden om naar het baantjesparadijs Londen te kunnen gaan. Het zootje stond onder leiding van minister-president Gerbrandy, die in 1940 als minister van Justitie zoveel Duitse en Nederlandse communisten aan de Duitsers uitleverde om vermoord te worden en die in 1945 via zijn zwager massamoordenaar Nico Sikkel de Sicherheitsdienstman, landverrader en in de functie van chef van de treincontrole massamoordenaar Krieno Hendrik Luurssen in de verzetsgroep van Hannie Schaft plaatste.

Nederlandse Spoorwegen

Een bijkomend verschijnsel van de Aktion CPN was het transport door de Nederlandsche Spoorwegen van gevangenen naar Neuengamme, het eerste was in november 1941. Er waren al eerder transporten van grote groepen gevangenen naar concentratiekampen geweest, namelijk de Joden van de razzia van februari 1941 naar Buchenwald, Geuzen in april 1941 ook naar Buchenwald en Joden van een tweede razzia in juni 1941 naar Mauthausen. Al deze transporten waren in strijd met de Aanwijzingen van de die de Nederlandse regering op schrift had laten zetten en die onder andere medewerking aan deportaties van grote groepen mensen verbood. Geen van de directieleden van de Nederlandse Spoorwegen is daarvoor na de oorlog strafrechtelijk vervolgd, wat aangeeft dat de naoorlogse regering eigenlijk blij was met de antisemitische en anticommunistische acties van de Nederlandse Spoorwegen.

In mei en juni 1941 verschenen er in de dagbladen rouwadvertenties van enkele prominente Nederlanders die als gijzelaar in Sachsenhausen en Buchenwald zaten en daar om het leven waren gekomen, zoals de voormalige minister van Justitie Goseling. Deze kranten arriveerden met vertraging in Nederlandsch Indië. Daar werd openlijk de conclusie getrokken dat de mensen massaal in de concentratiekampen vermoord werden, wat in het geval van Goseling overigens onjuist was maar in de andere gevallen juist.

Krantenartikelen uit het Bataviaasch Nieuwsblad en het Soerabaijaasch Handelsblad uit mei-juli 1941 waaruit blijkt dat algemeen bekend moet zijn dat er in de concentratiekampen op grote schaal gemoord werd.

Als die conclusie in Nederlandsch Indië getrokken werd, moet dat zeker ook het geval zijn geweest in Nederland, omdat in Nederland meer rouwadvertenties bekend waren dan in Nederlandsch Indië. Vooral in Het Joodsche Weekblad verschenen veel rouwadvertenties van veel jonge mannen. Na de oorlog werd bekend dat ze in Buchenwald en Mauthausen vermoord waren. Aan de verwanten van de in Mauthausen gestorvenen werd gemeld dat hun familielid op ‘der Flucht erschossen’ was, wat bij de grote aantallen op verschillende data totaal ongeloofwaardig was. Deze conclusie mocht natuurlijk niet in de kranten gepubliceerd worden, maar het werd wel rondverteld en het moet voor het grote publiek en dus ook de NS duidelijk zijn geweest. Men kan stellen dat vanaf juni 1941 het aan de directie van de Nederlandsche Spoorwegen duidelijk moet zijn geweest dat hun transporten naar oorden des doods gingen.

Vanaf november 1941 vervoerde de Nederlandsche Spoorwegen willens en wetens vele duizenden niet-Joden naar concentratiekampen, waarvan er meer dan vierduizend om het leven zijn gekomen (waarbij meer dan 1200 communisten). Daarnaast vervoerde het na juni 1941 ook willens en wetens Joden naar Mauthausen en andere kampen waarvan er minstens tweeduizend om het leven zijn gekomen. Alleen voor Auschwitz en Sobibor werd tot het einde van de oorlog volgehouden dat het om arbeidskampen ging, wat het grootste deel van de bevolking, ook het Joodse deel, geloofde.

Eichmann werd ter dood veroordeeld omdat hij willens en wetens het transport per trein naar oorden des doods regelde. Daarom had ook de directie van de Nederlandsche Spoorwegen veroordeeld worden voor de medeplichtigheid aan de moord op minstens zesduizend Nederlanders.

Enige jaren geleden verstrekte de Nederlandsche Spoorwegen een belachelijk kleine tegemoetkoming aan Joden vanwege de deportatie. Op racistische gronden werden de getransporteerde niet-Joden van de regeling buitengesloten, terwijl juist in die gevallen de Nederlandsche Spoorwegen zeer veel blaam trof. En nog gekker is dat het Gerechtshof in Arnhem vaststelde bij een uitspraak op 5 december 2022 dat er sprake was van racisme, maar dat het niet strafbaar was als het gebeurde om ‘een eenvoudige regeling’ tot stand te brengen of ‘om kosten te besparen’. Dit terwijl er een expliciete aanwijzing bestaat dat rechters bij uitspraken rekening moeten houden met artikel één van de grondwet. Maar het Hof van Arnhem schoof onwettig de grondwet opzij (volgens deze uitspraak mag na incidenten met getinte mensen een caféhouder ongestraft alle mensen van kleur de toegang weigeren, want dat is een ‘eenvoudige regeling’!). Een beroep op een hogere rechter was niet mogelijk. Rassendiscriminatie is dus niet langer strafbaar.

Omschakeling CPN

Tot de Duitse aanval op de Sowjet Unie, beperkte het CPN-verzet zich tot weinig gewelddadige activiteiten als propaganda, stakingen, sabotage in bedrijven, steun aan het communistisch verzet in Duitsland, spionage en dergelijke. Het meest gewelddadige was het terugslaan bij de geweldsterreur door de WA.

Het is onbekend of aan dit beperkte verzet instructie vanuit Moskou ten grondslag lagen; Moskou wilde het niet-aanvalsverdrag zo lang mogelijk in stand houden en de Duitsers niet provoceren door ideologisch verwante groepen in de bezette landen tot geweld aan te moedigen. Maar na de Duitse aanval op de Sowjet Unie veranderde de houding van de centrale partijleiding. Vermoedelijk hebben de massale arrestaties van communisten bij de Aktion CPN en andere arrestaties van communisten in Groningen en Amsterdam daarbij ook een grote rol gespeeld.

De CPN besloot het verzet in gewelddadige zin op te voeren. Daarvoor werd door de CPN een aparte groep het Militair Contact, kortweg ‘mil’ opgericht, waarvan de eerste leden Gerben Wagenaar, Jan Hendrik van Gilse, Maurits Meijer en Gerrit Kastein waren. De invloed van Kastein blijkt uit de naam: het woordje ‘Contact’ is identiek aan dat in Medisch Contact, van welke (niet-communistische) organisatie Kastein medeoprichter was. Het doel van de mil was het plegen van aanslagen op personen, bomaanslagen op gebouwen en spoorlijnen, brandstichtingen en andere vormen van sabotage. De mil kwam onder leiding van Gerben Wagenaar te staan. Er werden veel personen aangetrokken die in de Spaanse burgeroorlog schietervaring hadden opgedaan. De aanslagen op personen waren voornamelijk gericht op Nederlanders die gevaarlijk of schadelijk werden geacht, zoals verraders en grootschalige collaborateurs Nadat de deportatie van Joden begon, werden nogal wat aanslagen op Jodenverraders gepleegd.

De verzetsgroep CS6 werd in 1942 opgericht door de broers Jan Karel en Gideon Boissevain en was een voortzetting van vooroorlogse hulp aan Joodse politieke vluchtelingen; de term CS6 staat voor het adres van de familie Boissevain Corellistraat 6 in Amsterdam (de Duitsers bedachten in eerste instantie andere verklaringen voor CS6: Centrale Sabotage of Communistische Sabotage 6. Kolonne). De familie had linkse ideeën en hadden door hun activiteiten voor de vluchtelingen contacten met communisten gekregen en daar sympathie voor gekregen, overigens zonder zich echt ‘communist’ te voelen. Bij de groep zaten ook de gebroeders Jan Hendrik en Maarten van Gilse die beiden voormalige Spanjestrijders waren. Uit verontwaardiging over de anti-Joodse maatregelen en de deportaties van Joden wilden ze naast hulp aan Joden bieden, bijvoorbeeld door het maken van valse identiteitspapieren, ook gewapend verzet gaan plegen. Door de aanwezigheid van Jan Hendrik van Gilse in de mil ontstond automatisch een soort samenwerking tussen de mil en CS6, waardoor mil-man Gerrit Kastein een leidende rol binnen beide groepen kreeg.

In Rotterdam vormde de uit Den Haag afkomstige Sally Dormits de Nederlandse Volksmilitie (NVM) om in een actieve sabotagegroep. Dormits had in Den Haag al met Gerrit Kastein samengewerkt en had vanwege zijn deelname aan de Spaanse burgeroorlog ook een band met hem. Zodoende kreeg Kastein ook een sterke invloed op NVM.

Voor alle drie groepen wees Kastein doelen aan voor sabotageacties. Dat waren brandstichtingen in Den Haag en Rotterdam op bioscopen, opslagplaatsen en diverse fabrieken, waarvan overigens de meesten mislukten, maar die op de opslagplaats voor hooi en stro van de Wehrmacht pakte spectaculair uit. In Rotterdam betrof het brandstichtingen in bioscopen waar Nazi-propagandafilms werden gedraaid en een spectaculaire bomaanslag op een spoorlijn over het Rotte-viaduct dat ook wel luchtspoor werd genoemd. Indien geslaagd zou een Duitse verlofgangerstrein ontsporen, maar die mislukte doordat een spoorwegbeambte onwetend de bom tot ontploffing bracht. In Rotterdam werden ook plannen gemaakt om de telefoonkastjes waar de telefoonlijnen naar de Duitse verdedigingsstellingen in uitkwamen, bij een geallieerde invasie te vernietigen. Verder werden vanuit Rotterdam communistische groepen in Deventer en Enschede aangestuurd om bomaanslagen op spoorlijnen uit te voeren, die wel slaagden maar geen ernstige gevolgen hadden. Via enkele communistische leden van de los van de CPN staande verzetsgroep de Vliegende Brigade werd een mislukte aanslag op een spoorlijn bij Ede gepleegd.

De mil zelf maakte in opdracht van Kastein plannen om in één keer en groot aantal arbeidsbureaus over heel Nederland in brand te steken, om zo de uitzending onder dwang van arbeidskrachten naar Duitsland sterk te hinderen. Door de arrestatie van Kastein werd dat project stop gezet, maar er werden door de mil wel geleidelijk verschillende arbeidsbureaus overvallen om de administraties te ontvreemden of in brand te steken. Verder werden er veel overvallen op distributiekantoren gepleegd om distributiekaarten en -bonnen voor onderduikers te verkrijgen.

CS6 ging er toe over om moordaanslagen op personen te verrichten. Er zijn er verschillende geweest, waarbij die op de fascistisch georiënteerde gepensioneerde Nederlandse opperbevelhebber, maar nu boegbeeld van het Nederlandse Oostlegioen dat voor Hitler tegen de Sovjet-Unie vocht en die op Hermanus Reydon, die secretaris van Volksvoorlichting en Kunsten was, de meest opzienbarende waren, maar er werden ook minder spectaculair verschillende Jodenjagers ‘omgelegd’.

Nadat de Sicherheitsdienst de NVM en CS6 onschadelijk had gemaakt, was de mil voornamelijk actief in Amsterdam, Zaanstreek en de IJmond. Er werden overvallen gepleegd op distributiekantoren en aanslagen op voor de Duitsers werkende Nederlanders zo0als Jodenjagers. Maar er werd ook in bedrijven brand gesticht, zoals in Leiden bij de vuurwerkfabriek Kat, dat ook pyrotechnische producten voor de Wehrmacht maakte.

Kunstenaarsverzet, Persoonsbewijscentrale

De belangrijkste oprichters in mei 1942 van het Kunstenaarsverzet waren Willem Johan Cornelis Arondeus, Gerrit Jan van der Veen en Jan Hendrik van Gilse. Het was een reactie op de Duitse verplichting om tot de Kultuurkamer toe te treden; de oprichters riepen op om niet tot de Kultuurkamer toe te treden. De leden waren in meerderheid leden of sympathisanten van de CPN, maar het lijkt erop dat de CPN geen invloed op de activiteiten had. De groep verspreidde het illegale blad De Vrije Kunstenaar.

Een belangrijke activiteit van de groep was het vervalsen van documenten, vooral persoonsbewijzen. Vooral de etsers onder de leden waren van groot belang bij het ontwikkelen van vervalsingstechnieken, want die waren zeer bedreven in het priegelen met naalden. Door de deportatie van Joden doken er steeds meer mensen onder, zodat er groot gebrek aan mankracht ontstond. Daarom werd buiten eigen kring medewerking gezocht door de oprichting van de Persoonsbewijscentrale door Gerrit van der Veen. Hierdoor kwam er een betere aanvoer van persoonsbewijzen die gestolen of vrijwillig afgestaan werden en konden meer mensen ingewijd worden in de vervalsingstechnieken.

De Duitsers gingen ertoe over om persoonsbewijzen van arretanten te vergelijken met de gegevens in het Amsterdams Bevolkingsregister aan de Plantage Kerklaan 36 in de voormalige concertzaal van Artis. Omdat ineffectief te maken werd een overval gepleegd. De bewakers werden een dosis morfine toegediend en in de achtertuin gelegd en het pand werd in brand gestoken. De brandweer was zo attent om de schade met behulp van bluswater extra te vergroten. Ongeveer 15 % van de archiefkaarten werd vernietigd. Toch was de actie zinloos, want de Sicherheitsdienst kon terugvallen op de duplicaat persoonsbewijzen in het landelijk reserve bevolkingsregister in gebouw Kleykamp aan de Scheveningscheweg 17, waarvan de achtertuin grensde aan die van de Haagse Documentatiedienst. Veel overvallers konden snel opgepakt worden, waarvan er twaalf gefusilleerd werden, waarbij Willem Arondeus.

De Persoonsbewijscentrale had leden van allerlei gezindten. Ze zorgde behalve voor valse persoonsbewijzen ook voor andere valse papieren. Op 29 april 1944 werd onder leiding van Gerrit Jan van der Veen en Gerhard Badrian een overval gepleegd op de Landsdrukkerij aan de Fluweelen Burgwal 18 in Den Haag, waarbij tienduizend blanco persoonsbewijzen buit werden gemaakt. Andere overvallers waren Cornelis Verbiest, Henri van Gogh en Frans Meijers.

Limburg 1942

Op 26 mei 1942 begon een arrestatieactie tegen communisten in de Mijnstreek die doorliep tot 25 juni, maar bijna alle arrestaties vonden plaats op 30 en 31 mei. Er werden 28 communisten gearresteerd, bijna allemaal mijnwerkers. Slechts zes stonden op de lijst van de Centralen Inlichtingendienst. Van hen werden er 25 naar een Duits concentratiekamp gestuurd, waar 20 van hen zouden overlijden.

De actie werd op 25 juni 1942 voortgezet met 18 arrestaties in Maastricht, waarvan er slechts drie op de lijst van de Centralen Inlichtingendienst stonden. Van hen werden er 14 na verloop van tijd vrijgelaten en de overigen werden naar een Duits concentratiekamp gestuurd, waar er twee zouden overlijden.

Het is aldus duidelijk dat deze mensen gearresteerd en vermoord werden op basis van lijsten die bij lokale politie inlichtingendiensten bewaard waren. Er is dus sprake medeplichtigheid van de gemeentelijke politie inlichtingendiensten

Holocaust

In juni 1942 begon de deportatie van Joden uit Nederland naar voornamelijk Auschwitz en Sobibor. De kampen stonden omschreven als arbeidskamp, maar in werkelijkheid was Auschwitz een concentratiekamp met vlakbij buiten het kamp gaskamers waar Joden met Zyklon B, een preparaat waar het uiterst giftige gas blauwzuur uit walmde, massaal vermoord werden. Slechts betrekkelijk weinig werden het concentratiekamp binnen gevoerd, waar ze door de beroerde omstandigheden als honger, ziektes, uitputting door zware arbeid of alsnog naar de gaskamers gezonden ook bijna allemaal vermoord werden. Een miniem percentage overleefde Auschwitz of overleefde soms na transport naar een ander kamp. Sobibor kan niet eens een concentratiekamp genoemd worden. Gevangenen die daar arriveerden werden binnen enkele uren vergast; de enige gevangenen waren degenen die gedwongen werden tot het behulpzaam zijn bij de massamoord en vervolgens na een paar maanden ook vermoord werden.

De Joodsche Raad stelde lijsten voor deportatie samen, waarbij ze naamgegevens uit de synagogen gebruikten, aangevuld met gegevens uit de bevolkingsregisters. Bovendien hadden mensen bij het verkrijgen van een persoonsbewijs moeten aangeven of ze van Joodse afstamming waren en die gegevens werden ook gebruikt. Omdat er straffen gesteld waren op het niet aangeven van de Joodse afstamming had vrijwel iedereen van Joodse afstamming aan die eis voldaan. Daardoor was er een vangnet ontstaan waar bijna niet uit te ontsnappen was.

De Joden kregen een oproep om zich naar het kamp Westerbork te begeven, waar ze in feite achter prikkeldraad gevangen zaten en er was vandaar nauwelijks een mogelijkheid om alsnog te ontsnappen. Joden die zich niet meldden werden door de politie van huis gehaald en onder begeleiding naar Westerbork gebracht. Ondergedoken Joden werden vaak bij controles op straat alsnog gepakt en naar Westerbork gebracht. Doordat veel Joden door een specifiek uiterlijk makkelijk waren te herkennen, was ontsnappen bij de controles voor velen niet mogelijk, zelfs niet als ze een vals persoonsbewijs op zak hadden.

De CPN had meer dan tien procent Joden als leden. Velen van hen waren al vanaf vroeg in de oorlog actief in het communistische verzet. Toen de deportaties aangekondigd werden, waarschuwde de CPN dat de Joden waarschijnlijk vermoord zouden worden en gaf het advies om onder te duiken. De CPN zocht onder zijn leden actief naar onderduikgelegenheid, maar dat ging moeizaam, omdat de veelal arme leden over het algemeen klein gehuisvest. Verder probeerde ze zoveel mogelijk geld voor voedsel uit het in juni 1940 opgerichte Solidariteitsfonds ter beschikking te stellen en ook voor voedselbonnen en soms valse identiteitspapieren te zorgen. Onderduiken was makkelijker gezegd dan gedaan, want er kon door de CPN veel te weinig onderduikgelegenheid gevonden worden en op eigen gelegenheid was het meestal ook ondoenlijk iets te vinden. Als er wel onderduikgelegenheid was, dan was het vaak voor één persoon. Veel Joden wilden niet van hun partner en kinderen gescheiden worden en besloten de waarschuwing voor moord in de wind te slaan en het er op te wagen om zich naar een zogenaamd arbeidskamp in Polen te laten deporteren. Er waren allerlei praktische redenen om aan de oproep voor deportatie gevolg te geven. Zo is het voorgekomen dat Joodse verzetsmensen zich door de Sicherheitsdienst of politie (Inlichtingendienst) bedreigd voelden, doordat niet-Joodse kameraden uit het verzet gearresteerd werden en daarom dachten aan de dodelijke bedreiging door de Inlichtingendienst of Sicherheitsdienst te ontkomen door zich te laten deporteren.

Ik heb iets meer dan honderd communistische verzetsmensen onder de Joden gevonden die kennelijk gevolg hebben gegeven aan de oproep voor deportatie. Van hen is 80 % om het leven gekomen, wat minder is dan de meer dan 90 % van de Joden die in het algemeen in Westerbork gevangen heeft gezeten. Vermoedelijk heeft dat er mee te maken dat het geen kinderen waren, dat er relatief veel jongere arbeidsgeschikte mannen tussen zaten en dat de overlevenden na de oorlog konden aangeven dat ze in het communistisch verzet hadden gezeten. Het werkelijke aantal verzetsmensen moet vele malen groter dan honderd zijn geweest, omdat vaak hele families en vriendenkringen uitgemoord werden, zodat het onbekend is gebleven dat het communistisch gezinde verzetsmensen waren.

Van de mensen van Joodse afkomst die gevolg hebben gegeven aan de oproep om zich in Westerbork te melden en die ik als communistisch verzetspersoon heb herkend, waren er slechts vier voor een volksvertegenwoordiging verkiesbaar geweest. Hieruit kan afgeleid worden dat met name de Joden die tot het CPN-kader behoord hebben de waarschuwingen vanuit de leiding van de CPN voor het kwalijke karakter van de deportatie ter harte hebben genomen.

Er waren ook Joden die een ‘vergrijp’ hadden gepleegd. Veel voorkomende vergrijpen waren diefstal, zwarte handel, overtreding van prijsbeschikking, zich op Joden verboden plekken bevinden, verhuizingen zonder toestemming (die meestal niet verleend werd), rassenschande (samenleven met een niet-Jood), inbraak in door gedeporteerde Joden verlaten huizen, verzetsactiviteiten enz. Ze werden vaak uit nood gepleegd. Vaak werden ze na betrapt te zijn naar een van de kampen Amersfoort of Vught overgebracht. Maar na verloop van enige tijd werden ze alsnog naar Westerbork overgebracht en vervolgens als ‘strafgeval’ met voorrang naar Auschwitz of Sobibor gedeporteerd.

Communistische gijzelaars

In de zomer van 1942 besloot de Sicherheitsdienst tot het arresteren van grote aantallen communisten, die als gijzelaars moesten dienen en waaruit mensen gekozen konden worden die bij wijze van represaille gefusilleerd zouden worden. De represaille zou dan zijn voor aanslagen op personen en gebouwen, waarbij vermoed werd dat ze door communisten gepleegd werden. Het was vermoedelijk een reactie op een grote bomaanslag in augustus 1942 in Rotterdam op een trein met Wehrmacht-verlofgangers. Toen werden vijf niet-communistische prominente Rotterdammers bij wijze van represaille gefusilleerd. Dit riep grote verontwaardiging bij de Rotterdamse bevolking op.

Het Rotte-viaduct waar de communisten een mislukte aanslag op een Wehrmacht-trein deden. Het had tot honderden doden kunnen leiden.

De namen van de te arresteren personen werden gehaald van een lijst van 800 ‘kommunistische Funktionäre’ die in februari 1941 door de Gestapo vanuit het Reichssicherheitshauptamt in Berlijn naar de Sicherheitsdienst in Den Haag was gestuurd. De lijst was een selectie uit een lijst van linksextremisten die in opdracht van de fungerende minister van Justitie door de Centralen Inlichtingendienst aan de Gestapo in Berlijn werd verstrekt. De Amsterdamse commissaris van politie Karel Broekhoff overhandigde in 1936 (lijst van 1935), 1938 en 1939 zulke lijsten. Op de arrestatielijsten stonden naast die van communisten ook veel namen van RSAP’ers.

De Haagse Sicherheitsdienst en de Sicherheitsdiensten van enkele Aussenstellen verzonden aan de geselecteerde communisten oproepen om zich voor een gesprek bij de desbetreffende vestiging van de Sicherheitsdienst te melden. Iedere Aussenstelle had een eigen oproepdatum, de vroegste datum was 8 september 1942 in Den Haag en de laatste 22 september in Rotterdam. Een groot aantal meldde zich en werd meteen gearresteerd. Er waren echter nogal wat mensen die nattigheid voelden en die doken onder. Ook stonden op de lijsten nogal wat personen die al eerder gearresteerd waren, bijvoorbeeld bij de Aktion CPN, en vaak al vermoord waren. Ook waren er personen die in Duitsland te werk waren gesteld; die werden dan meestal van de lijsten geschrapt. Er waren bovendien personen die op arrestatielijsten voor twee verschillende Aussenstellen stonden of een Aussenstelle anders dan de regio waarin ze woonden doordat ze verhuisd waren.

Er werden gijzelaars gearresteerd uit de Den Haag (33), Leiden (1), Maastricht (9), Arnhem (8), Apeldoorn (2), Deventer (2), Enschede (1), Amsterdam (8), Gouda (3), Dordrecht (2), Twenthe 1 en Rotterdam (38). Het hoge aantal in Rotterdam heeft er mee te maken dat er vanwege de bomaanslag op het Rotte-viaduct er een tweede gijzelactie was. Op drie na stonden ze allemaal vermeld op de lijst van de Centralen Inlichtingendienst. Maar mogelijk is de reconstructie van de lijst van de Centralen Inlichtingendienst niet volledig en stonden ze er wel degelijk allemaal op.

Van de arrestanten zijn er twee gefusilleerd. Elf personen zijn in het concentratiekamp Vught om het leven gekomen en één in kamp Amersfoort.

Terwolde

In het Gelderse plaatsje Terwolde, vlakbij Deventer gelegen, bestond een communistische sabotagegroep. Sommige leden woonden in Voorst of Deventer. De groep was zeer actief. Behalve het stencilen en verspreiden van het blad De Waarheid zoals dat op veel plekken in Nederland gebeurde, pleegde de groep aanslagen op de nabijgelegen belangrijke spoorweg richting Duitsland en stak boerderijen van NSB’ers in brand. De groep werd deels aangestuurd door de Nederlandse Volksmilitie via Cornelis van der Kraats, die ook de Hazemeijer-groep in Hengelo deels aanstuurde. De NVM leverde explosieven en Gerrit Kastein suggereerde doelen.

De eerste arrestatie vond plaats op 17 september 1942, maar de meeste arrestaties vonden plaats op 29 oktober. In totaal werden 19 personen gearresteerd, waarvan er 16 gefusilleerd zijn.

Hazemeijer

In Hengelo bij Enschede was ook een communistische sabotagegroep actief die niet alleen sabotage pleegde in de plaatselijke voor de Wehrmacht belangrijke oorlogsindustrie, maar ook aanslagen op nabijgelegen belangrijke spoorlijnen pleegde. Met de aanslagen op spoorwegen richting Duitsland beoogde de groep het transport van uit Nederland geroofde goederen en in Nederland geproduceerde militaire goederen naar Duitsland te hinderen. De groep werd deels aangestuurd door de Nederlandse Volksmilitie via Cornelis van der Kraats, die ook een sabotagegroep in Terwolde deels aanstuurde. De NVM leverde explosieven en Gerrit Kastein suggereerde doelen. Op 23 oktober 1942 werden negen personen gearresteerd en een paar dagen later nog eens drie. Er werden vijf personen gefusilleerd.

Nederlandse Volksmilitie

Op 13 oktober 1942 werd in Den Haag een opslagplaats voor hooi en stro door Haagse communisten in brand gestoken. Hooi en stro waren strategische goederen, omdat er in die tijd nog veel paarden in het leger werden gebruikt: enerzijds om op te rijden en anderzijds als trekdier voor wagens over moeilijk begaanbaar terrein en ze waren ook handig omdat ze niet te maken hadden met logistieke problemen voor de aanvoer van benzine. Het was een zeer spectaculaire brand en de Duitsers waren furieus. De daders waren twee brandweerlieden van de brandweer van het ziekenhuis Zuidwal, waarbij een Spanjestrijder. Verder waren een paar communisten die in de omgeving op de uitkijk stonden en die de hoorns van publieke en politietelefoons doorsneden. Het plan voor de aanslag was afkomstig van Gerrit Kastein.

Twee politiemannen en een brandweerman onderzoeken de brand bij de Wehrmacht-opslagplaats Montan.

De enige aanwijzing was een achtergelaten fiets met een pannetje achterop met daarin een op te warmen prak andijvie met aardappelen. Zonder enige verdere aanwijzingen vermoedden de Duitsers meteen dat het communistisch verzet er achter zat (een indicatie dat de rest van het Haags verzet niet veel voorstelde). Er werd een team van twaalf politieagenten voor de opsporing van de daders opgesteld, waarvan ook de communistenjager Cornelis Leemhuis van de Documentatiedienst deel uitmaakte. Kort daarop werd het door de toevoeging van politiemannen uit Rotterdam uitgebreid tot dertig man. Het Haagse team stond onder leiding van hoofdinspecteur Herman Assink en onder supervisie van de in 1941 door de Duitsers tot commissaris bevorderde Nanning Dirk Pool, die in 1923 als chef van de Inlichtingendienst de politie-infiltrant van Van Soolingen geronseld had. Hij had dus veel ervaring met de opsporing van communisten. Pool schreef op 16 oktober 1940 in een brief aan de hoofdcommissaris Petrus Hamer: ‘Ik verklaar nadrukkelijk niet anti-Duitsch te zijn, integendeel hebben veel beginselen van het Nationaal-Socialisme en handelingen van de Duitsche overheid mijn volle sympathie.’ en ging in de jaren vlak voor de oorlog verschillende malen met zijn gezin op vakantie in Duitsland.

Bij de opsporing spande het team van Pool zich bovenmatig in. Ondanks dat er tientallen jaren ervaring was dat framenummers van fietsen niet op naam van de koper geregistreerd werden ging het team achter de enige aanwijzing het framenummer aan en in dit geval was er door een speciale verkooptruc van ‘levenslange garantie’ voor de eerste koper wel een registratie en dat werd met enige inspanning ontdekt. Die koper bleek Samuel Dormits te zijn die volgens het duplicaat bevolkingsregister aan de Scheveningscheweg (pand Kleykamp met de tuin grenzend aan die van de Documentatiedienst) Joods en staatloos was en volgens de registratie van Centralen Inlichtingendienst bij de Documentatiedienst communist was. Dormits bleek na een echtscheiding met de noorderzon vertrokken te zijn, maar volgens zijn buren naar Rotterdam. Er werd op last van Pool via de radio een opsporingsbericht uitgezonden.

De commissaris van Politie van de Centrale Opsporingsdienst te ‘s-Gravenhage, verzoekt in verband met een op Dinsdag 13 October jl. te 22.30 uur uitgebroken brand in een loods aan de 2e Lulofsdwarsstraat te ‘s-Gravenhage in gebruik bij de Duitse Wehrmacht alwaar hooi en stro was opgeslagen, de opsporing en aanhouding van Samuel Zacharias Dormits, geboren te Rotterdam op 2 October 1909, laatst bekende adres Begoniastraat 146 te ‘s-Gravenhage.

Voorts worden inlichtingen verzocht betreffende een man van plm. 25 jaar oud, 1.75m lang, als hoofddeksel een lederen motorkap, die van het brandende terrein vluchtte, na van tevoren een hond, die hem vastgreep, te hebben doodgestoken en een damesrijwiel, merk Technica, genummerd 120372, waarop aanwezig een bruin lederen actetas, waarin een pannetje met gekookte aardappelen en andijvie, achterliet.

In Rotterdam had Dormits een vals persoonsbewijs ten name van Rummens, dat hij via de CPN gekregen had. Maar hij had een nieuwe relatie gekregen en had voor haar een vals persoonsbewijs nodig. Hij kon op 17 oktober 1941 een handtasje stelen met daarin een persoonsbewijs, maar hij werd vrijwel meteen gepakt. Hij werd naar een politiepost gebracht en schoot zich daar door het hoofd. Weliswaar had Dormits een vals persoonsbewijs, maar er werd bij fouillering ook een ziekenfondskaart met zijn echte naam daarop gevonden. Vanwege het opsporingsbericht werden meteen superieuren gewaarschuwd. Pool en Assink werden meteen naar Rotterdam geroepen. Bij de fouillering werd een half jaar oude kassabon van een winkel gevonden. Het was de enige aanwijzing over de actuele achtergronden van Dormits die de politie had. Ondanks dat het hoogst onwaarschijnlijk was dat een winkelier iets konden vertellen over een klant van een half jaar geleden, gingen Pool, Assink en de Rotterdamse politiemannen Kors van der Wilt en Johan van Delft er achter aan. Het bleek een ijzerwarenwinkel; de winkelier moest lachen toen de politie naar een klant van een half jaar terug vroeg. Maar na het bekijken van het bonnetje zei de winkelier dat hij zich deze klant wel kon herinneren, omdat hij een grote bestelling had gedaan van een merkwaardige combinatie van artikelen. Later zou blijken dat het materialen waren voor het vervaardigen van explosieve en brandbommen. De winkelier kon zich herinneren dat hij de goederen aan huis had afgeleverd. Hij keek het in een orderboek na en het adres van Dormits werd zo bekend.

Fragment uit het rapportenboek van de Amsterdamse politie: Rummens doet op 22 juni 1942 in Amsterdam aangifte van de vermissing van zijn persoonsbewijs. Hij had het aan de CPN afgestaan om te vervalsen voor een onderduiker. Die onderduiker werd Samuel Dormits. Hij werd hiervoor op 11 november 1942 door de Rotterdamse Sicherheitsdienst gearresteerd.

Op het adres werd na aanbellen niet open gedaan. Bij de fouillering was ook een huissleutel gevonden en zo kon de politie de woning betreden. Daar vonden ze een bommenwerkplaats. Maar ze vonden ook een verslagen van en plannen voor bomaanslagen. Er was ook een rapport bij over de mislukte aanslag op het Rotte-viaduct. Er was ook een plan voor het ontregelen van het telefoonverkeer van de Wehrmacht in het geval van een geallieerde invasie op de Nederlandse kust, wat in dat geval waarschijnlijk duizenden geallieerde militairen het leven zou sparen. Hiermee was duidelijk dat het om een voor de geallieerde zaak erg belangrijke verzetsman ging. Verder werd er een ledenlijst van de tot dan toe onbekende Nederlandse Volksmilitie (NVM) gevonden met omstreeks tweehonderd namen en adressen en teksten voor communistische krantjes en pamfletten.

De politiemannen verwachtten dat de nu lonkende oplossing van brandbomaanslagen in Den Haag en Rotterdam, een gigantische bomaanslag op een Wehrmachttrein in Rotterdam waarvoor vijf prominente Rotterdammers bij wijze van represaille gefusilleerd waren en plannen voor aanslagen die voor de Wehrmacht desastreus konden uitpakken, zou kunnen leiden tot promoties en extra salarisperiodieken. Dat was veel belangrijker dan de belangen van de Nederlandse vrijheid. En bovendien konden lekker veel communisten de dood in worden gejaagd, want het viel te verwachten dat de Duitsers ze rigoureus zouden uitmoorden. Aldus werd besloten de Sicherheitsdienst in te schakelen (na de oorlog werden de politiemannen niet bestraft, want de uit hun activiteiten volgende massamoorden op communisten en Joden werden zo zeer gewaardeerd dat het ernstig benadelen van de belangen van de geallieerden daarbij vergeleken irrelevant was; feitelijk hadden deze politiemannen na de oorlog de doodstraf moeten krijgen vanwege het verraden van uiterst belangrijke militaire geheimen).

De Sicherheitsdienst reageerde furieus. Ze waren woest vanwege de aanslag op de Wehrmachttrein. Ze gaven aan de politie opdracht alle leden van de NVM te arresteren. De arrestanten werden overgebracht naar een gymnastieklokaal van een school aan de Mathenesserdijk 23. Velen werden mishandeld, waarbij vooral de Joden onder hen het slachtoffer waren. Ze mochten niet naar het toilet en toen sommige vrouwen uiteindelijk hun urine lieten lopen, moesten andere Joden het opdweilen, waarbij de vrouw die het liet lopen als dweil over de grond werd gesleept. De Haagse en Rotterdamse politiemannen stonden grijnzend toe te kijken. De wreedheden weerhielden hen er niet van de Sicherheitsdienst te blijven assisteren bij het oppakken van de NVM-leden.

In de periode van 17 tot 23 oktober werden minstens 108 personen gearresteerd (doordat er geen gedetailleerde registratie bewaard is gebleven, is niet bekend hoeveel personen de eerst nacht gearresteerd werden). De arrestanten werden in de ochtend van 18 oktober naar het Oranjehotel in Scheveningen overgebracht. Daarna vonden in de regio Rotterdam nog veel meer arrestaties plaats tot een aantal van ongeveer 300 tot eind maart 1943. Er werden ook enkele echtgenotes gearresteerd en, voornamelijk bij Joodse gezinnen, ook enige kinderen tussen de twaalf en 18 jaar oud. Veel van hen werden ook naar het Oranjehotel overgebracht, maar sommigen gingen na een verblijf van enkele dagen in Rotterdam rechtstreeks naar kamp Amersfoort en een deel van de Joodse arrestanten werd rechtstreeks naar Westerbork overgebracht.

De leider van de Aussenstelle Rotterdam van de Sicherheitsdienst Herbert Wölk regelde verhoorplekken in het pand Maastrichtsestraat 76 in Scheveningen, dat vlak bij het Oranjehotel lag. Daar werden de arrestanten tijdens de verhoren zwaar mishandeld om gegevens uit ze te persen, wat redelijk lukte door de arrestanten met verklaringen van anderen te confronteren. Bij alle verhoren moest Kors van der Wilt als tolk aanwezig zijn; zijn kennis was onmisbaar om de van pijn verwrongen kreten tot namen van communisten te herleiden. Als gevolg van de verhoren kreeg de Sicherheitsdienst door dat er al een paar NVM-leden eerder opgepakt waren. Die werden uit de gevangenis in Rotterdam gehaald en bij de arrestanten in het Oranjehotel gevoegd.

Bij de verhoren werd een verbinding tussen de NVM en communisten in Amsterdam ontdekt. Wölk kreeg visioenen van een geweldige promotie als hij via arrestaties in deze verbinding de leiding van de landelijke CPN kon ontdekken en vervolgens arresteren. Er volgden 35 arrestaties in Amsterdam. Via verhoren kreeg Wölk zicht op prominente communisten die in Het Gooi ondergedoken zaten. Er volgden 17 arrestaties in Het Gooi, Utrecht en Arnhem. Daarbij was Nicolaas Bergsma die deel uitmaakte van het reserve landelijke partijbestuur van de CPN. Het in onbekend of Wölk door had dat hij zo dicht bij de landelijke leiding van de CPN zat.

Café De Kroon in Delft waar Nederlands belangrijkste verzetsman Gerrit Kastein gearresteerd werd. Hij werd bij het kruisje in het café gearresteerd.

Het Binnenhof in Den Haag.
Kasterein sprong uit raam op de tweede verdieping.

Via een aantekening in de agenda van Bergsma kon de Hagenaar Wapperom gearresteerd worden en door een aantekening in een agenda van Wapperom kon Gerrit Kastein op 19 februari 1943 gearresteerd worden (hij is dezelfde dag op het Binnenhof uit een raam gesprongen en om het leven gekomen). Met Kastein had de Sicherheitsdienst zonder het te weten de initiatiefnemer van de brandstichting bij de Wehrmacht-opslagplaats in Den Haag in handen en ook de (mede-)initiatiefnemer tot de stichting van de NVM, De Vrije Katheder, het artsenverzet Medisch Contact en de toen nog bij de Sicherheitsdienst onbekende CS6 en mil (= militair contact, de onder leiding van Gerben Wagenaar staande bewapende verzetsafdeling van de CPN). Het was een gigantische klap voor het communistisch verzet in Nederland. Behalve deze reeksen arrestaties behorende bij specifieke operaties, waren er ook nog 20 arrestaties Den Haag die nauw met die in Rotterdam samenhingen en een paar in andere steden. Alles bij elkaar zijn er door de actie tegen de NVM, zonder de affaire Hollandia-Kattenburg (zie hieronder), ongeveer 160 personen om het leven gekomen. Inclusief de razzia op Joodse werknemers van Hollandia-Kattenburg en enkele andere vervolgarrestaties tegen communisten elders in Nederland loopt het aantal omgekomen slachtoffers zelfs tegen de 600.

Maar eigenlijk waren er nog meer slachtoffers. Gerrit Kastein had op voor een paar uur na zijn arrestatie in een koffiehuis in Voorburg bij het station Laan van Nieuw Oost Indië een afspraak met Anton van der Waals. Hij was er kennelijk achter gekomen dat van der Waals een voor het verzet levensgevaarlijke Duitse spion was en had een liquidatieteam van vier man in het koffiehuis klaar gezet. Doordat Kastein gearresteerd was, kon hij niet aanwijzen wie geliquideerd moest worden. Daardoor kon Van der Waals zijn spionagewerk in het kader van het Englandspiel voortzetten. Die voortzetting heeft minstens 7 Nederlandse geheime agenten, die na februari 1943 gedropt zijn, het leven gekost (doodgeschoten in Mauthausen). Maar Van der Waals kon ook door het Englandspiel niet-communistische verzetsgroepen penetreren en heeft zo nog meer mensen verraden. En zo een arrestatie lokte vaak weer andere arrestaties uit. Hoeveel mensen in dit soort arrestatieketens om het leven zijn gekomen is onbekend. Maar het kan om enige tientallen gaan.

Hollandia-Kattenburg

Het wegvoeren van de Joodse werknemers van Hollandia-Kattenburg.

In de ledenlijst van de NVM kwam de naam van Maria Magdalena (Martha) Korthagen uit Amsterdam voor. Het gehele gezin Korthagen, bestaande uit twee ouders en hun acht volwassen kinderen, werd op 18 oktober 1942 gearresteerd en naar het Oranjehotel overgebracht. Martha bekende bij de verhoren al gauw dat ze bij het bedrijf Hollandia-Kattenburg, waar ze tot een jaar eerder gewerkt had, wel eens De Waarheid gelezen had. Vervolgens vertelde ze dat er een vrij grote groep bij dat bedrijf ook De Waarheid las en dat er ook gesaboteerd werd bij de productie van rubberen regenkleding voor de Wehrmacht en dat een groot deel van het personeel Joods was. Wölk vermoedde een verbinding met de landelijk partijleiding in Amsterdam in handen te kunnen krijgen en begreep ten onrechte dat de lezers vrijwel alleen Joden waren (er waren ook veel lezers onder de niet-Joden). Hij organiseerde een razzia op het bedrijf. Een flink aantal Sicherheitsdienstmannen viel het bedrijf binnen. De Joden, herkenbaar aan de verplichte gele ster op de borst en het persoonsbewijs, werden afgescheiden en de rest werd naar huis gestuurd. Vervolgens moesten de Joden langs de verdekt opgestelde Martha lopen en die moest aanwijzen wie een jaar geleden een lezer van De Waarheid was. Zodoende werden 117 lezers naar het Oranjehotel afgevoerd. De andere 173 werden meteen naar Westerbork afgevoerd, waar ze zogenoemde Strafgevallen waren en daarom in Westerbork weinig bewegingsvrijheid hadden en met spoed naar Auschwitz afgevoerd moesten worden (het was toen al bij de Sicherheitsdienst bekend dat de Joden in Auschwitz massaal vermoord werden). Enkele dagen later werden nog een paar mensen opgepakt. Verder kwam door de verhoren aan het licht dat er ook een communistische werknemer al op 2 oktober vanwege verzetsactiviteiten gearresteerd was: hij werd bij de arrestanten in Scheveningen gevoegd. Er werden verder nog enkele namen van communistische Joodse werknemers achterhaald en die werden vanuit Westerbork aan de mensen in het Oranjehotel toegevoegd.

Ik vraag me af of Martha wel in staat was om een jaar na vertrek 117 lezers te kunnen aanwijzen. Ze moet betrekkelijk korte tijd bij Hollandia-Kattenburg gewerkt hebben en dan kun je onmogelijk zoveel mensen leren kennen en wat hun belangstellingen zijn. Verder moet er een verloop van personeel zijn geweest, zodat er ondertussen lezers vertrokken moeten zijn.

Behalve werknemers werden op 14 november ook nog 146 huisgenoten van werknemers opgepakt; er waren ook vrij jonge kinderen bij. Maar in lang niet alle gevallen werden de huisgenoten opgepakt. Wat het selectiecriterium was om deze mensen op te pakken, is onbekend. Deze opgepakten werden ook meteen naar Westerbork overgebracht.

In Scheveningen werden de mensen in het pand Maastrichtsestraat 76 tijdens verhoren ernstig mishandeld. Op die manier werd getracht nog wat gegevens uit de mensen te persen. Mogelijk heeft dat ertoe geleid dat de Sicherheitsdienst de namen in handen kreeg van de werknemers die De Waarheid binnen het bedrijf distribueerden. Sommige van hen waren al kort voor de razzia gearresteerd en anderen konden alsnog gearresteerd worden. Op 26 november werden bijna alle arrestanten van de razzia in het Oranjehotel naar Westerbork overgebracht.

Op 30 november werden de meeste slachtoffers van de razzia in Westerbork per trein naar Auschwitz overgebracht. De meesten, bijna allemaal vrouwen, werden op 3 december vergast. De meeste mannen werden op een onbekende datum in februari 1943 vergast. Maar er zijn ook een paar mensen op andere data vergast, zoals vier op 19 november 1942, die verzocht hadden om samen met een verwant die al eerder in Westerbork was aangekomen naar het ‘arbeidskamp’ Auschwitz te mogen gaan. Sommige mannen moesten tijdens het transport naar Auschwitz in het plaatsje Cosel uitstappen, waarna ze ergens in Polen te werk werden gesteld. Ook van hen zijn de meesten onder barbaarse omstandigheden om het leven gekomen, maar hun overlijdensdatum en -plaats zijn meestal onbekend.

De eerder gearresteerde communistische werknemer en een communistische werknemer die twee dagen later gearresteerd werd, zijn beiden op 15 februari 1943 gefusilleerd op respectievelijk op de Waalsdorpervlakte en Schiphol.

De razzia op Hollandia-Kattenburg kwam voort uit de actie tegen de NVM en was op basis van uit verhoren verkregen informatie tegen het communistisch verzet gericht. Uiteindelijk werd de razzia door het arresteren van specifiek de Joodse werknemers en een deel van hun verwanten vooral een antisemitische actie. Slechts een klein aantal van belang zijnde communistische verzetsmensen werd gearresteerd, terwijl het overgrote deel van de aangewezen Joodse lezers van De Waarheid waarschijnlijk door de Duitsers niet meer verweten kon worden dan een nieuwsgierige anti-Duitse houding. De selectie van deze lezers was hoogst waarschijnlijk deels onjuist en aan de andere kant onvolledig, terwijl er onder de niet-Joodse werknemers waarschijnlijk relatief even veel lezers waren. De actie heeft voor zover ik het heb kunnen reconstrueren 422 personen het leven gekost, maar vanwege de incompleetheid van de voor mij beschikbare bronnen is het werkelijke aantal waarschijnlijk ietsje hoger.

(In de literatuur worden veel hogere aantallen omgekomen slachtoffers genoemd. Dat heeft er waarschijnlijk mee te maken dat het transport op 30 november 1942 van Westerbork naar Auschwitz de naam Hollandia-Kattenburg-transport heeft gekregen. Dat is vervolgens opgevat dat alle inzittenden van de trein werknemers van Hollandia-Kattenburg en hun verwanten waren. Inspectie van de gegevens leert echter dat een belangrijk deel van deze gedeporteerden geen werknemers van Hollandia-Kattenburg waren en ook geen verwanten daarvan. Een deel van deze gedeporteerden is zelfs op een eerdere datum in Westerbork ingeschreven dan de dag van de razzia.)

IJmond 1943

In januari 1943 werden in Velsen en IJmuiden zeven communisten door de politie gearresteerd en aan de Sicherheitsdienst overgeleverd. Drie van hen werden gefusilleerd en twee kwamen in een concentratiekamp om het leven. Zes van hen stonden op de lijst van de Centralen Inlichtingendienst. Na de oorlog werd het vermoeden uitgesproken dat er sprake was van een door Nederlandse politieke autoriteiten en politiefunctionarissen gerichte actie om zoveel mogelijk actieve communisten definitief uit te schakelen, wat de ‘Velser affaire’ werd genoemd.

Later in 1943 en in 1944 en 1945 vonden er nog meer arrestatieacties plaats, waarbij 25 personen werden gearresteerd. Daarvan zijn er 14 om het leven gekomen door fusillering of een verblijf in een concentratiekamp. Van deze mensen stonden er vijf op de lijst van de Centralen Inlichtingendienst.

Er is vermoedelijk samenhang met een deel van meer dan vijftig arrestaties in deze periode van leden van het communistisch verzet in Haarlem. Van hen zijn er 25 om het leven gekomen, waarvan 14 gefusilleerd. Van deze arrestanten stonden de namen van 18 van hen op de lijst van de Centralen Inlichtingendienst.

Hierbij dient opgemerkt te worden dat het communistisch verzet in de regio Haarlem in 1945 geïntegreerd was in de Raad van Verzet (RVV). Op instigatie van de fel-anticommunistische minister-president Gerbrandy in Londen (hij was er voor verantwoordelijk dat 39 communisten in mei 1940 in handen van de Gestapo vielen, waarvan er minstens 14 vermoord werden) was diens zwager substituut-officier van Justitie Nico Sikkel benoemd tot leider van de RVV-groep. Deze Sikkel haalde de Sicherheitsdienstman Krieno Luurssen in de RVV-groep, die een felle Nazi-aanhanger was.

Luurssen was al sinds 1935 als lid van de Haagse Politie Inlichtingendienst betrokken bij de jacht op communisten, waarbij die dienst samenwerkte met de Gestapo in Wuppertal. In mei 1940 trad hij op eigen verzoek als eerste Nederlander onmiddellijk toe tot de Sicherheitsdienst, om zijn samenwerking met de Gestapo-mannen uit Wuppertal te kunnen voortzetten. In december 1942 organiseerde hij de Bahnfahndung (treincontrole) die zo een duizend Nederlanders het leven heeft gekost (de meeste slachtoffers waren Joden, zie bijvoorbeeld de meldingen van arrestatie in treinen in Joods Digitaal Monument; bedenk daarbij dat veruit de meeste slachtoffers het nooit hebben kunnen melden dat ze in de trein zijn gearresteerd). Hij bedreigde arrestanten met zenden naar een concentratiekamp. Hij perste arrestanten geld af voor vrijlating. Hij werkte samen met Friedrich Frank van de Duitse contraspionage. Hij was betrokken bij het chantagespel van Friedrich Frank waarbij arrestanten voor betrekkelijk licht anti-Duitse acties bedreigd werden met zenden naar een concentratiekamp, maar dat ze zich konden vrijkopen voor een bedrag van meestal 5000 gulden. Het heeft veel leden het Sonderkommando Frank van de Sicherheitsdienst zoals Fritz Rudolf Hillesheim en V-Mann Jan Haakman schatrijk gemaakt. In 1944 was Luurssen betrokken bij de arrestatie van de verzetsman Theo Dobbe, die gefusilleerd werd. En zo een ultieme landverrader moest van de Nederlandse regering leiding geven aan het communistisch verzet. De Gewestelijk Commandant van de Binnenlandse Strijdkrachten Nico Sikkel liet in februari 1945 nog negen communistische verzetsmensen arresteren en vervolgens aan de Sicherheitsdienst uitleveren, terwijl hij wist dat de doodstraf te verwachten viel; zeven hen zijn inderdaad kort daarop gefusilleerd. Als je een minieme hoeveelheid fatsoen hebt, laat je deze mensen waarschuwen en duik je zelf onder. Maar de zogenaamde verzetsman Sikkel was een lafbek en collaborateur met de Duitsers. Sikkel was een fanatieke communistenhater en werkte liever samen met de Nazi’s.

Rote Kapelle (groep Wollweber)

Eind 1942 of begin 1943 kreeg De Vertrauensmann (V-Mann) Peter Marsman een oogje op het tegenover hem in de Jan Hendrikstraat 5 wonende meisje Maria Cornelia Vierbergen. Hij maakte contact met haar en kwam er vervolgens achter dat er in die woning een Joods echtpaar met volwassen zoon zat ondergedoken. Hij schreef handmatig een anoniem briefje aan het lid van de Sicherheitsdienst Johannes Hendrik Christiaan Krom waarin hij aangaf dat er wapens in de woning van Vierbergen lagen en waarin de tekst voorkwam: ‘Een huiszoeking ten huize van Vierbergen aan de Jan Hendrikstraat alhier, zal voor de politie van belang zijn en resultaat opleveren.’ Kennelijk gebeurde er niets, want hij schreef een tweede anoniem briefje: ‘Bij huiszoeking bij Vierbergen dient vooral gelet te worden op een zolderkamertje aan de voorzijde. Verzoek beleefd de dochter van Vierbergen ongemoeid te laten.’ Door het vreemde verzoek en handschriftvergelijking kwam al gauw uit dat hij de tipgever was.

Er ging een team van beruchte communisten- en Jodenjagers van de Haagse politie op af. Er werden geen wapens gevonden, maar de drie Joodse onderduikers werden gearresteerd. Het ging om het echtpaar Adolf en Bertha Mendels-Gotschalk met hun zoon de journalist Jacob Leon Mendels. De zoon werd door de politie gechanteerd om voor hen als informant te gaan werken met de belofte dat zijn ouders naar Theresienstadt gestuurd zouden worden en het dreigement dat ze naar Auschwitz zouden worden gestuurd als hij niet meewerkte. Het echtpaar had eerder in Nijmegen gewoond. De zoon zwichtte voor de chantage. (De staatsgeschiedvervalser Lou de Jong beschrijft het ook in zijn werken op basis van dezelfde informatie die ik heb, maar laat de zeer ernstige gevolgen voor de geallieerde belangen weg om het lid van de Binnenlandse Veiligheidsdienst Abraham van Dijk niet in diskrediet te brengen; vergelijk het maar wat ik in de volgende alinea’s vermeld).

Jacob Leon moest gaan werken voor Abraham van Dijk, die voor de oorlog lid van de Haagse Politie Inlichtingendienst was en tijdens de oorlog jarenlang lid van de Documentatiedienst was, spoedig lid van de NSB werd en in december 1940 lid van de SS werd. Van Dijk werd bovendien de naaste medewerker van de Duitse topspion Traugott Protze, die de grote man achter de door Jacob Leon te verrichten activiteiten was. Na de oorlog werd Van Dijk eerst adjudant van koningin Wilhelmina om haar te bespioneren en vervolgens lid van de Binnenlandse Veiligheidsdienst onder Johann Gottlieb Crabbendam, die in 1940/41 ook zijn chef was.

Jacob Leon moest contact leggen met de V-Mann semi-arts Jan Willem Marie Keunen die hem vervolgens opdroeg contact op te nemen met pater Martinus ten Berge. Ten Berge had in de kerken in de Da Costastraat en de Elandstraat gewerkt, maar was ondertussen naar Nijmegen vertrokken, waar de familie Mendels ook bekend was. Deze Keunen zou na de oorlog diep betrokken raken bij de maffia-achtige stay-behind organisatie SOAN die in 1952 overging in de supergeheime stay-behind organisatie Operatiën en Inlichtingen; hij stond sinds 1934 in nauw contact met de in 1949 vermoorde Friedrich Schallenberg, die een belangrijke rol in SOAN speelde en een informant van de communistenjager van de Inlichtingendienst tijdens en na de oorlog Antonie Cornelis van der Spek was.

Ten Berge was in Nijmegen betrokken geraakt bij een pilotenlijn naar Spanje, waarvan de oorspronkelijke bedoeling was om via die weg levend op de grond gekomen bemanningsleden van neergeschoten geallieerde vliegtuigen via Spanje naar Engeland te smokkelen. Dit was voor de geallieerden zeer belangrijk werk, omdat er veel piloten sneuvelden en het opleiden van nieuwe piloten veel tijd vergde en bovendien vliegtuigen vereiste die daardoor niet voor militaire acties ingezet konden worden.

Mendels zag kans om personen die bij de pilotenlijn betrokken waren in beeld te brengen en hun namen aan de Marten Slagter van de Documentatiedienst door te geven, die het weer via Abraham van Dijk aan Protze doorgaf. Politiemannen van de Haagse Documentatiedienst zoals Cornelis Leemhuis en Jan Viëtor infiltreerden de organisatie achter de pilotenlijn. Vervolgens reisden ze langs de pilotenlijn naar het zuiden, maar keerden respectievelijk in Parijs en vlak voor de Pyreneeën weer terug. Hun reizen leidden wel tot arrestaties in Brussel en Parijs. Behalve politiemannen reisden er ook Duitse spionnen langs de pilotenlijn en die gingen via Spanje door naar Engeland. Ook was er een route via Calais en vandaar per vliegtuig naar Engeland. Het oprollen van de pilotenlijn en de smokkel van spionnen naar Engeland hebben buitengewoon veel schade aan de geallieerde zaak toegebracht.

Verder penetreerde Mendels de Oxford-beweging in Arnhem. Deze groep onderhield contacten met een Britse geheime dienst en had ook een weg om mensen naar Engeland te krijgen; Protze heeft kans gezien via die weg minstens een spion naar Engeland te krijgen.

Een van die spionnen was genaamd Bonn, die omstreeks 1937 onder het mom communistische vluchteling te zijn naar Nederland kwam en bij Amsterdamse communisten in huis werd ondergebracht. Hij heeft diverse rapporten over communisten opgesteld. Hij reisde tijdens de oorlog verschillende malen naar Londen. Ook leerde Protze van het bestaan van een illegale vliegverbinding vanuit het Franse Lille naar Engeland. Langs een van deze wegen is ook de Duitse spion en SS’er Ludwig von Dantzig naar Manchester gereisd.

Na de infiltratie in de pilotenlijn werd Mendels in Amsterdam ingezet om communisten in beeld te brengen. Daartoe legde hij op instigatie van Protze contact met de priester Bernardus Johannes Jozefus Vroom die werkzaam was in de kerk aan de Rozengracht in Amsterdam. Vroom stond in nauw contact met de zeer actieve communistische verzetsman Petrus Antonius Martinus Pooters, bekend naar zijn initialen als Pam Pooters.

Mendels werd in contact met Pooters gebracht. Mendels werd als betrouwbaar beoordeeld, omdat hij voor de oorlog secretaris van een afdeling van de Onafhankelijke Socialistische Partij was geweest, waarvan het gedachtegoed grote overeenkomst met het communistische had, behalve dat deze partij fel anti-Stalin was. Begin jaren dertig ging de OSP op in de RSAP (de communisten noemden hen Trotskisten wat voor de communisten een grof scheldwoord was; voor de RSAP’ers was het woord communist een scheldwoord). Omdat Mendels van beroep journalist was, werd hij uitermate geschikt geacht voor redactioneel werk. Daarom werd hij ingeschakeld bij redactioneel werk voor illegale blaadjes en pamfletten. Mendels schreef voor Protze rapporten over de communisten. Door het werk van Mendels kon Anton van der Waals in contact komen met Pooters en omdat hij in opdracht van de Rotterdamse Politie Inlichtingendienst van 1937 tot 1940 in de Rotterdamse CPN was geïnfiltreerd, kon hij goed in het communistisch jargon en over het gedachtegoed praten en aldus vertrouwen wekken. Van der Waals maakte met Pooters een afspraak voor een ontmoeting, maar tegelijkertijd werd de Haagse Sicherheitsdienst, waar Van der Waals voor werkte, op de hoogte gesteld. Er kwam een arrestatieteam dat het Sonderkommando Munt genoemd werd, maar onder leiding stond van het hoofd Wilhelm Heinrich Mönnich van het Referat Bekämpfung Kommunismus. Pooters werd op 6 augustus 1943 gearresteerd. Hij probeerde te vluchten, maar toen er geschoten werd gaf hij zich over.

Pooters was niet alleen actief in de reguliere CPN actief, maar was ook nauw betrokken bij de gewelddadige groep CS6. Verder stond hij in nauw contact met Daniël Goulooze, die het hoofd van de Nederlandse afdeling van de groep Wollweber was. Hij was nauw betrokken bij het contact van Duitse en Nederlandse communisten met die in Duitsland in het kader van de groep Wollweber dat zijn hoofkwartier in Brussel had. Deze groep Wollweber, met de meeste leden in Duitsland, is volgens het hoofd van de Duitse contraspionage Wilhelm Canaris de meest effectieve verzetsgroep van Europa geweest. Goulooze had verschillende radiozenders in gebruik die op verschillende adressen waren ondergebracht. Via de radiozenders werd contact met Moskou gehouden en werd veel spionagemateriaal uit Duitsland en Nederland doorgeseind. Vanwege het seinen in Morse-code leken de seiners pianisten en gaven de Duitsers de groep de bijnaam ‘Rote Kapelle’.

Vanwege de uitschakeling van zoveel Duitse militairen hield de Binnenlandse Veiligheidsdienst na de oorlog de levende en dode leden van de Rote Kapelle scherp in de gaten, waarbij het Duitse alias ‘Rote Kapelle’ voor deze groep gebruik werd. De BVD had nou eenmaal grote sympathie voor de Nazi’s en had verschillende voormalige Nazi-oorlogsmisdadigers in dienst, zodat ook de Duitstalige Nazi-terminologie overgenomen werd.

Doos met een van de zenders van Daan Goulooze.

Goulooze had vijf radiozenders in gebruik, waarmee contact met Moskou werd onderhouden. In juli 1943 was er al een actie geweest van het Sonderkommando en daarbij was het Rote Kapelle-lid Jacobus Dankaart gearresteerd. In de nasleep van die actie vonden nog meer arrestaties plaats, waarbij vier radiozenders van Goulooze achterhaald werden. De vijfde zender werd aangestuurd door Pooters en stond opgesteld in de woning van Johanna (Jopie) Gnirrep-Harthoorn en werd bediend door haar zwager Wilhelm Gnirrep. Jopie was ook koerier tussen Goulooze en Pooters. Door de arrestatie van Pooters moest Jopie hals over kop onderduiken, maar ze kon de zender via het achterbalkon aan de buren geven en die werd vervolgens door haar zuster Maatje afgehaald. Terwijl de hele Sicherheitsdienst op jacht naar de zender was, fietste zij doodleuk met de grote kist met zender achterop de bagagedrager dwars door Amsterdam en zo werd de laatste zender in veiligheid gebracht.

Mendels werd na een tip van een V-Frau niet langer door Protze vertrouwd. Er werd een huiszoeking bij hem gedaan, waarbij grote hoeveelheden communistische blaadjes werden gevonden. Mendels zou daarom gearresteerd zijn. Maar omdat het meewerken aan de gevonden communistische blaadjes juist zijn kerntaak bij de infiltratie was, is het waarschijnlijker dat het te maken met een door Hitler uitgevaardigd bevel dat er niet langer gebruik gemaakt mocht worden van Joodse Vertrauenspersonen (V-männer). De drie gezinsleden Mendels werden op 31 augustus 1943 van Westerbork naar Auschwitz afgevoerd. De ouders werden meteen na aankomst op 3 september vergast en zoon Jacob overleed op een onbekende datum omstreeks maart 1944.

Emigrantenverzet (groep Wollweber)

Een belangrijke component van het Duitse communistische verzet was de groep Wollweber, die gesticht was door de uit Duitsland naar de Sowjet Unie gevluchte communist Ernst Wollweber. De groep hield zich voor de oorlog vooral bezig met het naar de Duitse communistische partij KPD smokkelen van in Duitsland verboden lectuur, geld en soms wapens en explosieven. Verder bespioneerde en saboteerde ze vanaf 1936 de stroom Duitse wapens naar de Spaanse opstandelingen onder leiding van Franco, waarbij onder meer tijdbommen werden geplaatst op schepen die Duitse wapens naar de Spaanse fascistische opstandelingenleider Franco vervoerden. In de tweede helft van de jaren dertig was het hoofdkwartier van de groep Wollweber in Brussel gevestigd. De leider Ernst Wollweber logeerde verschillende keren bij mevrouw Seegers-Budde in Amsterdam. Tijdens de bezetting werd de belangrijkste taak van de groep het in Morse via de radio doorzenden van gecodeerde informatie die uit Duitsland kwam. Vanwege de piepjes die de Duitse contraspionage van verschillende zenders in Amsterdam hoorde, kreeg het de naam Rote Kapelle (Rode Orkest vanwege de gelijkenis met pianisten).

De Nederlandse leden van de groep Wollweber speelden een belangrijke rol. Daarbij waren de berichten, die door de Rote Kapelle (een aantal radiozenders die bediend werden door marconisten die ‘pianisten’ werden genoemd) naar Moskou werden geseind van groot belang. Na het oprollen van zenders in België en Frankrijk, speelden de zenders in Nederland, onder leiding van Daniël Goulooze, een hoofdrol in de communicatie met Moskou.

De Nederlandse tak van de groep Wollweber had aan de ene kant intense contacten met de CPN en aan de andere kant met Duitse communistische vluchtelingen in Nederland. De vluchtelingen waar contact werd onderhouden, waren vooral leden van de Duitse communistische partij KPD die vanuit Nederland het communistisch verzet in Duitsland steunden, waarbij de CPN vaak een belangrijke rol speelde. Dit verzet door Duitse vluchtelingen werd het emigrantenverzet genoemd. Voor de oorlog maakte de Nederlandse politie een felle jacht op ze. Na arrestatie werden ze vaak over de grens gezet, terwijl de Duitse Gestapo de Nederlandse overheid had laten weten dat deze communisten met de doodstraf rekening moesten houden. Ook werden 39 op communistische activiteiten betrapte vluchtelingen op Vlieland geïnterneerd en vervolgens in mei 1940 aan de Duitse bezetter uitgeleverd, wat minstens 14 Duitse communistische verzetsmensen het leven heeft gekost.

Tijdens de oorlog maakte de Duitse bezetter een felle jacht op ze. Van januari tot april 1943 werden veertien Duitse vluchtelingen die actief waren in het communistische emigrantenverzet gearresteerd. Ze hadden nauwe contacten met de Duitse communistische partij KPD, die de belangrijkste verzetsfactor in Duitsland was.

Van deze dertien zijn er elf om het leven gekomen. In Duitsland gearresteerde leden werden vaak onthoofd, opgehangen, gefusilleerd of dood gemarteld.

Behalve deze Duitsers werden in april 1943 ook minstens 22 Nederlandse leden van de groep Wollweber in Amsterdam gearresteerd, vaak door de Haagse Sicherheitsdienst. Van hen zijn er twee om het leven gekomen. Jacobus (Ko) Dankaart, die een van de radiozenders bediende, werd ook gearresteerd en werd daarbij door twee kogels geraakt en moest in het ziekenhuis worden opgenomen; hij werd door het communistisch verzet uit het ziekenhuis bevrijd.

Tegelijkertijd vonden er in Duitsland een groot aantal arrestaties plaats, waarbij ook mensen gearresteerd werden die eerder als vluchteling in Nederland hadden gewoond en aan het emigrantenverzet deelnamen. Er lijkt samenhang tussen al die arrestaties te zijn, maar het is onduidelijk of het begin van de arrestaties in Nederland of Duitsland gelegen heeft.

Corellistraat 6 (CS6)

Op het adres Corellistraat 6 woonde het gezin Boissevain. Voor de oorlog was de familie actief geweest in de vrouwenbeweging die de emancipatie en gelijkberechtiging van vrouwen beoogde. In de vrouwenbeweging waren ook veel communistische vrouwen actief, zodat de familie relatief veel contacten met communisten kregen en sympathie voor een deel van hun standpunten kreeg. Het fascisme van de Duitse bezetter degradeerde de rol van de vrouw tot een reproductierol voor de levering van soldaten en dwong hen weer in een onderdanige rol.

In de zomer van 1940 werd een verzetsbeweging door de broers Jan Karel en Gideon Boissevain gesticht met de naam CS6 die was afgeleid van het adres. Er werd al gauw samengewerkt met o.a. de communist Pam Pooters, die al voor de oorlog tot de militante groep Wollweber behoorde die aanslagen pleegde op Duitse schepen met wapens voor Franco-Spanje; tijdens de oorlog zette de groep Wollweber zijn activiteiten voort. Aldus geraakte de groep CS6 ook snel in het vaarwater van het gewapende verzet. Door het toetreden van de gebroeders Van Gilse kwam de groep in nauw contact te staan met het Militaire Contact (mil). De mil was een op instigatie van Gerrit Kastein gestichte groep van de CPN voor gewapend verzet en bomaanslagen en waarvan Gerben Wagenaar de leiding had.

Leden van CS6 pleegden veel dodelijke aanslagen op Duitse militairen en verschillende personen die Joodse onderduikers aan de Duitsers verraadden. CS6 kan dan ook als de meest militante verzetsgroep van Nederland beschouwd worden. Het was geen onderdeel van de CPN, maar met veel communistische leden en leden met connecties binnen de CPN schurkte de groep dicht tegen de CPN aan. Bovendien werden veel suggesties voor doelen en activiteiten door de communist Gerrit Kastein aangedragen.

Er waren al eerder leden van CS6 gearresteerd, maar op 19 maart 1943 begon een arrestatieactie tegen CS6 met de arrestatie van Harke Kijlstra op 19 maart 1943. Vervolgens kwam vanaf 1 april een stroom arrestaties tot stand. Met als hoogtepunt 2 augustus toen 10 personen werden gearresteerd, waarbij vijf leden van de familie Boissevain. De reeks arrestaties liep door tot voorjaar 1944. De Duitsers joegen zeer fanatiek op de leden van CS6 omdat die in verband gebracht waren met een reeks bomaanslagen en liquidaties. Bij deze reeks arrestaties werden 70 leden gearresteerd, waarvan er 33 om het leven zijn gekomen, waarvan er 23 gefusilleerd werden.

April-mei-stakingen

In 1943 moesten gedemobiliseerde Nederlandse militairen zich melden voor krijgsgevangenschap, waarna ze in Duitsland te werk zouden worden gesteld. Dat riep bij de Nederlandse bevolking zoveel verontwaardiging op, dat er spontaan stakingen uitgeroepen werden. Dat gebeurde vooral buiten de grote steden: in het oosten van het land van Groningen tot de mijnstreek en in Noord Holland benoorden het IJ. Stakingen organiseren was voor en tijdens de oorlog een gebruikelijk wapen van de communisten. Daardoor sloten veel communisten zich bij de stakingen aan en hielpen met hun ervaring in staken vaak bij de organisatie. Het was geen actie vanuit de CPN, maar vaak werd het wel gestimuleerd vanuit lokale communistische verzetsgroepen, zoals in de Zaanstreek, Groningen, Twenthe en de Mijnstreek.

De Duitsers waren furieus over de staking en arresteerden stakers. Ook werd aan de directies van bedrijven geëist om namen van stakers door te geven, die dan vervolgens gearresteerd en daarna soms gefusilleerd werden. In enkele gevallen maakten de directies daarvan gebruik door bij voorkeur namen van communisten door te geven, zodat ze van lastige elementen verlost werden. Het heeft nogal wat communisten het leven gekost. Onder de willekeurig gearresteerde stakers bevonden zich nogal wat communisten. In mijn gegevensverzameling over het verzet door en de vervolging van communisten heb ik alleen de namen van gearresteerde stakers opgenomen als ik heb kunnen achterhalen dat ze al anderszins tot het communistisch verzet behoorden. Zodoende heb ik 40 communistische verzetsmensen kunnen herkennen die vanwege deze stakingen gearresteerd zijn; daarvan zij er 14 om het leven gekomen, waarvan er zeven in de eerste week van mei gefusilleerd zijn. Overigens zijn van deze arrestanten er 18 vrij spoedig weer vrij gelaten.

Hulsentop-groep

De verzetsman Frank Hulsentop was oorspronkelijk aangesloten bij de Ordedienst. Hij raakte gefrustreerd door de inactiviteit van de Ordedienst. Hij wilde bomaanslagen plegen en liquidaties uitvoeren. Hij kwam in contact met de communistische verzetsman Gerrit Jan van der Veen die de stichter van het Kunstenaarsverzet was. Die gaf het advies om een eigen groep te stichten en contact te zoeken met de verzetsgroep CS6. Daarna ontstond een vorm van samenwerking tussen de door Hulsentop gestichte groep en CS6 waarbij Jan Hendrik van Gilse als contactman regelmatig bij de groep van Hulsentop aanwezig was. Er werd ook samengewerkt met de Raad van Verzet waarvan Van Gilse ook lid was. Door deze constructie werd de groep indirect deels aangestuurd door Gerrit Kastein en werd samengewerkt met leden van CS6. Daardoor kan de groep worden beschouwd als gelieerd te zijn aan CS6 en tot het communistisch verzet te behoren, zonder dat de leden daarvan politiek achter het communisme stonden.

Een vrouwelijke infiltrant wist in de groep binnen te dringen. Op 28 maart 1944 werd een vergadering belegd in de Fultonstraat 19 in Den Haag, waar het echtpaar Hulsentop-Baerents woonde. De vergadering werd verraden door de infiltrante en een groep van de Sicherheitsdienst, waarvan Leonardus Poos en Marten Slagter van de Haagse Politie Inlichtingendienst deel uitmaakten, viel het pand binnen. Van Gilse probeerde nog te vluchten, maar werd daarbij doodgeschoten. Alle aanwezigen en aanbellers werden gearresteerd. Er werden die dag en de twee dagen erop volgende minstens twaalf personen gearresteerd, waarvan er tien om het leven zijn gekomen (negen werden in Vught gefusilleerd)

Landelijke leiding CPN

Op 10 november 1943 werden Nicolaas (Ko) Beuzemaker en zijn echtgenote bij een persoonsbewijscontrole op straat in Leersum gearresteerd. Hij was lid van het driemanschap dat de leiding vormde van de landelijke CPN. Hij was voor de oorlog een prominent communist die kandidaat had gestaan bij de Tweede Kamer-verkiezingen. Daardoor was hij terecht gekomen op een opsporingslijst van de Sicherheitsdienst. Toen de Sicherheitsdienst door kreeg wie ze in handen hadden gekregen, werd hij onderworpen aan een Dauervernehmung, d.w.z. een verhoor dat 24 uur duurde. Uiteindelijk bezweek Beuzemaker door de psychologische druk en vermoeidheid. Hij beloofde de leiding van de CPN in handen van de Sicherheitsdienst te spelen op voorwaarde dat zijn echtgenote gespaard zou worden. De Sicherheitsdienst zegde het toe. Hij verraadde de plek en de tijd waarop de leiding voor een vergadering bijeen zou komen.

De vergadering werd gehouden in het gebouw van de Verzekeringsbank aan de Plompetorenbrug 1. Oene Jonker was werknemer van de verzekeringsmaatschappij en had een vergaderruimte beschikbaar gesteld. De Sicherheitsdienst reed er onder leiding van Johannes Hoffmann op 14 november 1943 heen met Beuzemaker in de auto en parkeerde bij het gebouw van een verzekeringsmaatschappij aan de Catharijnesingel 48 in Utrecht. Cornelis Schalker kwam er vermomd als deftig oud heertje met een vals wit baardje en gekleed in een jacquetjas aanlopen met een wandelstok. Hij zag tot zijn verbazing Beuzemaker in een auto zitten, maar werd toen meteen gegrepen. Ook Daniël Goulooze en Jan Postma werden opgepakt toen ze bij het gebouw arriveerden. Vervolgens werd ook Oene Jonker in het gebouw gearresteerd. Ook kon de echtgenote van Schalker die dag gearresteerd worden. Ze werden naar het Huis van Bewaring in Rotterdam overgebracht en op 29 november naar het Oranjehotel. Beuzemaker en Schalker werden op 13 januari 1944 op de Waalsdorpervlakte gefusilleerd en Postma op 23 juli 1944 in Vught. Oene Jonker werd vrijgelaten, waarschijnlijk omdat hij zich van de domme wist te houden. De Sicherheitsdienst hield zich niet aan zijn belofte en stuurde de echtgenote van Beuzemaker eerst naar Vught en vervolgens naar Ravensbrück, waar ze een groot overlijdensrisico liep, maar ze overleefde.

Voor de CPN was het een ramp, maar er stond een reserve driemanschap klaar, die de leiding meteen kon overnemen. Ook voor de Rote Kapelle was het een ramp, want nu viel de laatste zender uit. Goulooze werd voorlopig gespaard, omdat de Sicherheitsdienst hoopte om via diens radiozender een Spiel te kunnen spelen, zodat nog meer mensen van de Rote Kapelle gepakt konden worden. Weliswaar toonde Goulooze zich bereid het zenden voort te zenden, maar door een veiligheidscode weg te laten wist men in Moskou dat hij uitgeschakeld was, maar van daar ging men door met zinloze antwoorden om zo de Sicherheitsdienst bezig te houden en het leven van Goulooze te redden. Toen de Duitsers het spelletje doorkregen, werd Goulooze naar Vught gestuurd en vervolgens naar Sachsenhausen, waar hij de oorlog overleefde doordat die hem herkende en onder valse naam in het register schreef.

Opsporing en arrestatie van de familie Polak

De drie Joodse broers Benjamin Sally, Hans en Samson Polak waren al voor de oorlog actief in de CPN. Meteen na de Nederlandse capitulatie traden ze toe tot het CPN-verzet: respectievelijk in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag. Samson verhuisde in 1941 van Rotterdam naar Den Haag. Ze hebben een belangrijke rol in het verzet gespeeld. De twee broers in Den Haag raakten nauw bij de Persoonsbewijscentrale betrokken. De Persoonsbewijscentrale was gesticht door Gerrit Jan van der Veen, die ook de stichter van het Kunstenaarsverzet was en actief was in het communistisch verzet. Door de Persoonsbewijscentrale werden officiële papieren, vooral persoonsbewijzen, vervalst. Daarbij werden technieken gebruikt die binnen het Kunstenaarsverzet waren ontwikkeld. De twee Haagse broers Polak hadden een leiding gevende rol in de Persoonsbewijscentrale, waar ze op grote schaal zorgden voor geld, voedselbonnen en valse papieren voor onderduikers. Die onderduikers waren vooral Joden, maar ook verzetsmensen.

Hans en Samson Polak waren bevriend met het echtpaar Antonius en Catharina Montfoort-Poot. Het echtpaar Hans en Channah Polak-Kupferschmidt met kind had er zelfs enige tijd bij ondergedoken gezeten toen hun ze hun vorige onderduikadres moesten verlaten, vanwege de afbraak van de wijk voor de aanleg van de Atlantikwall. Vervolgens dook het gezin onder bij het echtpaar Cornelis en Albertine Hos.

Antonius Montfoort was een top schermer en heeft zelfs aan de Olympische Spelen meegedaan. In 1930 kwam Montfoort in contact met de schermer en secretaris Richard Salter van de Koninklijke Nederlandse Algemene Schermbond. Salter was in 1907 in het Galicische Lemberg (nu Lviv in de Oekraïne) geboren als onderdaan van Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk. Hij sprak meerdere talen, onder meer Duits en Russisch. Hij kwam in 1925 naar Nederland en werd in 1938 tot Nederlander genaturaliseerd. Als begaafd schermer werd hij lid van de schermbond en al gauw secretaris. Zijn kennis van het Russisch trok al gauw de aandacht van een hoge officier die voor de Generalen Staf werkte, waar de Centralen Inlichtingendienst (CI) deel van uitmaakte. Zo werd Salter geworven als informant voor de CI en moest communisten die met een Russische instantie correspondeerden benaderen en de correspondentie in handen zien te krijgen. Salter kon via Montfoort minstens een zo een persoon benaderen en dat was de prominente communist William Charles van Oordt die hulp voor het vertalen van een boek in het Russisch zocht. Daarmee verwierf Salter vertrouwen van communisten en Montfoort werd zijn vriend; hij kreeg ook een homoseksuele relatie met de communistische schermer Leendert Molenaar, die later tot de RSAP toetrad.

Kort na de Duitse inval trad Salter in Duitse dienst en in december 1940 werd hij lid van de NSB. Hij haalde woningen leeg van buitenlanders die bij de Duitse inval gevlucht waren, Nederlandse politici die naar Londen vertrokken waren en later van gedeporteerde Joden. Hij stuurde op een gegeven moment 35 politiemannen aan die bij het leeghalen van Joodse woningen ingeschakeld werden. In 1943 trad hij in dienst van de Sicherheitsdienst en wel bij het Sonderkommando (Friedrich) Frank van de afdeling Abwehr (contraspionage). Hij vertelde daar openlijk over tegen Montfoort en Molenaar, die het als mooie gelegenheid beschouwden om meer over de werkzaamheden van de Sicherheitsdienst te weten te komen in plaats van de werkelijkheid dat Salter een gevaarlijke verrader was.

In januari 1944 werd de ondergedoken Abitch Kupferschmidt, een broer van Channah Kupferschmidt, gearresteerd. Hans Polak en Antonius Montfoort bedachten een plannetje. Zij zouden hem een grote dosis van een medicijn toedienen, zodat hij ziek werd. Dan zou hij van het Oranjehotel naar het ziekenhuis Zuidwal worden overgebracht, van waar er mogelijkheden bestonden om hem te laten ontsnappen. Voor dit doel werd de arts Paul Voûte ingeschakeld, die adviseerde om bewusteloosheid te veroorzaken door toediening van een hoge dosis morfine.

Voor het binnensmokkelen van de morfine was toestemming nodig om een bezoek aan Abitch te mogen brengen. Voor dat doel werd Salter ingeschakeld die goede connecties met de Sicherheitsdienst had. Echter, Salter verraadde het plannetje aan zijn chef Friedrich Frank en Voûte werd gearresteerd. Een nieuwe poging kon niet meer gedaan worden omdat Abitch op 5 februari 1944 naar Westerbork was overgebracht en vandaar op 8 februari 1944 afgevoerd naar Auschwitz waar hij vergast werd.

Bij de besprekingen was Salter in contact gekomen met Hans Polak. Salter verraadde aan de Jodenjager Johannes Anthonius Bosschieter, die eerder communistenjager voor Ernst Knorr was geweest, het bestaan van de Jood Hans Polak met de toevoeging dat die actief was in het communistisch verzet. Het is onbekend of Salter het onderduikadres van Hans wist en doorgegeven had, maar het kan zijn dat Bosschieter Hans is gevolgd van Montfoort naar het onderduikadres bij Hos. Vervolgens verraadde Bosschieter het onderduikadres aan de afdeling Bekämpfung Kommunismus van de Sicherheitsdienst, want beloningen voor het aangeven van communisten waren veel hoger (100-250 gulden, 1500 gulden als een vuurwapen werd gevonden) dan voor het aangeven van Joden (40 gulden). Na de vele arrestatieacties tegen communisten, was de bezetting van de afdeling sterk gereduceerd en was er onvoldoende mankracht en de melding werd doorgespeeld aan de afdeling Jodenzaken van de Documentatiedienst, waar Bosschieter toen eigenlijk voor werkte. Daar werd in samenwerking met de Sicherheitsdienst een arrestatieteam samengesteld, waarvan Bosschieter ook deel uitmaakte.

Er volgde op 24 april 1944 een inval bij Hos door een groot team van de Sicherheitsdienst en enkele politiemannen die bij de Sicherheitsdienst gedetacheerd waren. Bij de huiszoeking werden een fototoestel, filmtoestel, gouden broche, gouden armband, 200 gulden, linnengoed, gouden manchetknopen, studieboeken en twee kostuums gestolen. Hans en Channah werden gearresteerd; Albertine Hos wist de Sicherheitsdienst wijs te maken dat het dochtertje Chaja haar eigen dochtertje was en had haar al eerder in het familieboekje bijgeschreven onder de naam Evelyne. Cornelis Hos was niet thuis en kon dus niet gearresteerd worden; na thuiskomst dook hij meteen onder bij Catharina Pigge. Na controle in het reserve bevolkingsregister kwam de politie erachter dat er nog een jong dochtertje moest zijn. Politie en Sicherheitsdienst keerden terug naar de woning, maar toen was het dochtertje weg: ze was via het communistisch verzet in veiligheid gebracht. Hans en Channah Polak werden door de Sicherheitsdienst zwaar mishandeld, zodat Hans niet meer kon lopen.

Er werd op 27 april om 9 uur ’s-avonds een vergadering belegd bij Catharina Pigge thuis, deelnemers waren Catharina Pigge, Cornelis Hos, Andries Gritter en Samson Polak (broer van Hans). Bosschieter verraadde plaats en tijdstip van de vergadering, die hij kennelijk van Salter had vernomen. Alle vier aanwezigen werden gearresteerd. Van de zes gearresteerden zijn er vier in een concentratiekamp om het leven gekomen, Pigge overleefde de concentratiekampen. Hos en Voûte konden via het corruptie- en chantagespel van de Sicherheitsdienst voor 5.000 gulden vrijgekocht worden.

Deze affaire laat zien dat activiteiten door de Centralen Inlichtingendienst omstreeks 1930 tot verzetsdoden in 1944 konden leiden. Dit was het gevolg van het feit dat de CI bij grote voorkeur samenwerkte met personen met NSB-sympathieën.

De arrestatie van de broers Hans en Samson Polak heeft grote gevolgen voor de Persoonsbewijscentrale gehad, want deze twee speelden een belangrijke rol daarin. Ook het vervalsingswerk door Cornelis Hos werd erdoor ernstig gehinderd.

Bosschieter kreeg in de loop van de 1944 een pistool met bijbehorend Waffenschein van de Sicherheitsdienst. Dat pistool gebruikte hij begin 1945 bij een roofoverval op een zwarthandelaar. De Sicherheitsdienst kreeg hem te pakken en hij kwam volgens het Niedermachungsbefehl van Hitler voor ongeoorloofd wapengebruik op een lijst met Todeskandidaten te staan. Hij werd op 8 maart 1945 in Amersfoort gefusilleerd als represaille voor de aanslag op Rauter. Na de oorlog zette zijn moeder een rouwadvertentie in de kranten Het Nieuws, Het Binnenhof, Het Parool en nota bene De Waarheid, waarin hij als oorlogsheld werd geprofileerd. Hij had in dienst van zijn Vaderland, d.w.z. de Sicherheitsdienst en de Documentatiedienst, veel communisten en Joden de dood in gejaagd.

De rouwadvertentie in De Waarheid voor de ‘in dienst van zijn Vaderland’ omgekomen Joden- en communistenjager Bosschieter.

Op basis van dit soort gegevens worden in de huidige geschiedschrijving nog steeds veel landverraders en massamoordenaars als verzetshelden omschreven.

Vervolgens wist Salter Montfoort over te halen hem in contact te brengen met de communistische verzetsman Frits Boverhuis, waarvoor de bekende schermer Leendert Jccobus Molenaar werd ingeschakeld. Dit leidde ertoe dat een ontmoeting in Amsterdam tussen Salter en de communistische verzetsman Gerhard Badrian in een door Salter geselecteerd café door Friedrich Frank gefotografeerd werd vanuit het tegenover gelegen Wehrmachtscafé Erika in de Van Baerlestraat 33 bij het Concertgebouw. Mogelijk heeft dit ertoe geleid dat kort daarop de V-Frau Betje Werij tot Badrian wist door te dringen, wat tot diens dood bij een vuurgevecht leidde.

Nadat Montfoort in maart 1945 gearresteerd werd, wist Salter wel weer te bewerkstelligen dat Montfoort niet bij wijze van represaille gefusilleerd werd, zoals toen gebruikelijk was voor communistische arrestanten. Montfoort bleef we tot de Duitse capitulatie in het Oranjehotel gevangen zitten.

Mededelingenblad van De Waarheid

In het voorjaar constateerde de politie dat er een illegaal blad met als titel De Waarheid verspreid werd in de wijk rond het Valkenbosplein in Den Haag. Het blad bevatte niet de gebruikelijke communistische propaganda, maar wel allerlei berichten die kennelijk van een Engelse radiozender waren opgevangen. Het blad werd daarom bij de politie de ‘niet-communistische Waarheid’ genoemd. Op een gegeven moment werd iemand betrapt op het verspreiden ervan en konden de namen van een aantal lezers en verspreiders achterhaald worden.

Op 25 en 26 april 1944 werd een arrestatieactie gehouden. Bij twee arrestaties kwam een persoon juist naar buiten en fietste weg en stopte bij aanroepen niet. Er werd toen geschoten door de politieman Johannes Hubertus Veefkind jr., een NSB’er en zoon van de beruchte communistenjager met dezelfde voornamen van de Inlichtingendienst, waarna de vluchters gearresteerd konden worden. Een van de vluchters was de Indische man Hugo Desiré Rijhiner. Hij was in Suriname geboren, maar militair in het KNIL in Nederlands Indië geworden en kwam vervolgens naar Nederland en werd daar in 1939 gemobiliseerd vanwege de Duitse oorlogsdreiging. Hij is tijdens de oorlog een keer gearresteerd op verdenking van moord, maar spoedig weer vrijgelaten. Hij ontving na de oorlog de Militaire Willemsorde vanwege zijn heldhaftig optreden bij het tegenhouden van Duitse parachutisten in het Westland tijdens de oorlogsdagen van mei 1940.

Een passerende vrachtwagenchauffeur zag de vlucht van Rijhiner en ramde hem met zijn vrachtauto van de fiets, waarna hij kon worden aangehouden. Bij de actie werden acht personen gearresteerd. Geen van hen was communist. Vier van hen werden na onderzoek in het kamp Vught opgesloten en Rijhiner werd vervolgens in Duitsland te werk gesteld.

Bij verder onderzoek leerde de politie dat de ‘niet-communistische Waarheid’ wel degelijk een uitgave van de communisten was en dat het een mededelingenblad van de communisten was, waarin opgevangen berichten van de Engelse zender gepubliceerd werd. Er werd een flink aantal namen van betrokkenen achterhaald. Op 21 en 22 juli volgde een tweede arrestatieactie, waarbij 14 personen opgepakt werden, waarbij de leider van de groep de communist Cornelis Jan Krug uit Vlaardingen. Er kwam bovendien aan het licht dat een al in maart 1944 gearresteerde persoon ook van de groep deel uitmaakte; het was Joris Daniël Pronk die lid was van de verzetsgroep van Frank Hulsentop die via de groep CS6 deels door het communistisch verzet werd aangestuurd. Enkele van de nieuw gearresteerden bleken een vooroorlogse achtergrond van de Bellamy-beweging te hebben. Deze beweging kan als een voorloper van het communisme beschouwd worden: veel communisten hadden het in 1888 door Bellamy gepubliceerde boek ‘Terugblik uit het jaar 2000’ in hun boekenkast staan, dat beschrijft dat in het toekomstige jaar 2000 de armoede en sociale ongelijkheid verdwenen zijn.

Er volgde een strafproces met als resultaat dat twee personen in Vught gefusilleerd werden en vijf personen in het concentratiekamp Sachsenhausen terecht kwamen. Deze vijf zijn ook allemaal om het leven gekomen.

Dubbeldeman

Op 15 mei 1944 vond in Leiden een arrestatieactie plaats tegen een groep verzetsmensen in Leiden. De groep vermeerderde en verspreidde De Waarheid en hield zich bezig met aanslagen op collaborerende bedrijven, zoals de vuurwerkfabriek Kat, en personen. De families Dubbeldeman en Olivier speelden een belangrijke rol in deze groep, waar onder andere de communisten Rhijnvis Feith en Jan Hendrik van Gilse deel van uitmaakten. De leden waren echter niet allemaal communisten; de familie Dubbeldeman had bijvoorbeeld een vooroorlogse sociaaldemocratische achtergrond.

Bij de actie werden negen personen gearresteerd, waarvan vijf leden van de familie Dubbeldeman. Van de gearresteerden zijn er vijf in een concentratiekamp om het leven gekomen.

Doorlopende arrestatieacties

Behalve de herkenbaar specifieke arrestatieacties vonden er in de grote steden continu arrestaties van communistische verzetsmensen plaats die niet aan een specifieke groep of activiteit gekoppeld kunnen worden. Ze werden gearresteerd bij roofovervallen op distributiekantoren om aan voedselbonnen voor onderduikers te komen. Ze werden betrapt op het verspreiden van illegale krantjes of het aanplakken van pamfletten. Ze werden bij straat- of treincontroles betrapt op een vals persoonsbewijs of stonden op een opsporingslijst. Ze werden door buren verraden vanwege het herbergen van Joodse of andere onderduikers of het verboden luisteren naar radiozenders, zoals die van Moskou of Londen. Ze werden gearresteerd vanwege het ontduiken van de Arbeitseitsatz (‘Arbeitsverweigerung’). Ze werden gearresteerd vanwege diefstallen, omdat ze geld, specifieke goederen voor het verzet of voedsel voor onderduikers nodig hadden. Ze werden betrapt op illegaal slachten, omdat ze onderduikers ook wel eens van een stukje vlees wilden voorzien. Ze werden betrapt op het stelen van een fiets of fietsbanden, omdat ze die nodig hadden voor het bezorgen van kranten of contact leggen met communisten in andere steden, waarbij de trein vermeden moest worden vanwege de treincontrole of omdat hun eigen fiets gestolen was. Ze werden betrapt op het stelen van papier, inkt, inktlinten voor schrijfmachines, moedervellen voor het stencilen, omdat ze die nodig hadden voor het vermenigvuldigen van illegale krantjes. Ze werden betrapt op het stelen uit door Joden verlaten woningen, wat ze deden op verzoek van de voormalige bewoner die ondergedoken was of omdat ze de Duitsers de spullen niet gunden. Ze werden betrapt op het stelen van persoonsbewijzen of het kopen van gestolen persoonsbewijzen, om die te kunnen vervalsen voor zichzelf, verwanten of onderduikers. Zo waren er vele redenen waardoor verzetsmensen gearresteerd werden en vaak voor activiteiten die op het eerste gezicht niets met verzet te maken lijken hebben. Maar er waren natuurlijk ook communisten en met hen sympathiserenden die uit armoede, honger of zelfverrijking diefstallen pleegden.

Ook werden communisten door gerichte acties gearresteerd, omdat ze stonden op vooroorlogse lijsten van de Centrale Inlichtingendienst of de lokale Politie Inlichtingendienst, die respectievelijk door de minister van Justitie of de burgemeester welwillend aan de Sicherheitsdienst waren afgestaan. Ook de opdrachten van de burgemeesters om de grotendeels door NSB’ers bemande lokale Inlichtingendienst tegen de communisten door te laten werken, konden deze lijsten gebruiken om communisten te arresteren, al dan niet na infiltratie door politiespionnen in organisaties of schaduwen door informanten. Ook als in enkele gevallen de lijsten wel vernietigd waren, dan hadden leden van de Inlichtingendienst thuis kopieën ervan liggen. Ook konden de lijsten deels gereconstrueerd worden op basis van geheugen of andere archiefstukken van de Inlichtingendienst.

Er werden ook communistische verzetsmensen gearresteerd vanwege redenen met een Joodse achtergrond. De redenen waren dan vaak het niet dragen van een ster, vals persoonsbewijs, zich bevinden op een voor Joden verboden plek zoals een café of park, bezoek aan een markt, rassenschande (een relatie met een niet-Jood), zich na een oproep niet naar Westerbork begeven, verboden verhuizing, onderduiken enz.

Richard Salter

Richard Salter was geboren in Lemberg in Galicië, dat toen deel uitmaakte van het Oostenrijk-Hongaarse keizerrijk, maar nu onder de naam Lviv in de Oekraïne ligt ondanks dat de oorspronkelijke bevolking in meerderheid Pools was. Zijn vier grootouders waren Joods, maar hij gaf later in zijn leven op Duits-evangelisch gedoopt te zijn. Doordat hij in het multiculturele Lemberg opgroeide was hij vertrouwd met talen als Russisch en Duits. Hij vestigde zich in 1925 in Rijswijk en werd in 1938 tot Nederlander genaturaliseerd.

Hij was een goed schermer en werd bovendien secretaris van de Nederlandsche schermbond. Schermen was een veel door officieren van het Nederlands leger beoefende sport, zodat hij veel contacten binnen het leger kreeg. Vermoedelijk door deze contacten werd hij informant voor de Centralen Inlichtingendienst, waar zijn talenkennis erg nuttig werd geacht. Hij kreeg een homoseksuele relatie met de communistische schermer Leendert Molenaar (later RSAP) en verder raakte hij bevriend met de communist Antonius Cornelis Montfoort een Nederlands topschermer, zodat hij ook contacten in communistische kringen kreeg. Daar werd zijn kennis van het Russisch gewaardeerd en daarom in contact gebracht met de prominente communist William Charles van Oordt om hem te helpen bij het vertalen van een boek in het Russisch over Lenin. Vanwege zijn functie als belastinginspecteur hield Van Oordt zich politiek op de achtergrond. Van Oordt was bezig met het vertalen van een boek over Lenin en kon Salter’s kennis van het Russisch goed gebruiken. Zo kwam Salter op de hoogte van de communistische ideeën en de door hen gebruikte terminologie. Na de oorlog werd beweerd dat Salter voor de oorlog voor een Britse geheime dienst werkte, maar toen die informant in 1946 bij een rechtszaak als getuige werd opgeroepen, werd hij door een militaire auto aangereden, zodat hij niet kon getuigen (dit soort ‘ongelukken’ kwamen vlak na de oorlog meer voor). Salter werd in december 1940 lid van de NSB.

Meteen na de Duitse inval trad Salter in dienst van de Deutsche Revisions und Treuhand AG Abt. [Abteilung] Feindvermögen. Hij kreeg de taak woningen van buitenlanders leeg te halen. Die buitenlanders waren voornamelijk Engelsen, die bij de Duitse inval gevlucht waren. Ook moest hij woningen leeghalen van personen die met de koningin en regering naar Engeland waren uitgeweken. Na een sollicitatie, waarbij hij zich beroemde op zijn ervaring bij het leeghalen van verlaten woningen, kreeg hij in 1943 een cheffunctie bij de Abteilung Hausraterfassung van de Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg die de leiding had over Lippman, Rosenthal & Co. Daar moest hij onder leiding van Karl Victor Kurt Mulisch (de vader van de schrijver Harry Mulisch; het salaris van Karl was bijna drie keer dat van de burgemeester van Amsterdam) door Joden verlaten woningen leeghalen, waarbij hij zich een enorme hoeveelheid boeken, die voor de Duitsers geen waarde hadden, mocht toe-eigenen (hij wist toen al dat in Polen zijn Joodse ouders door de Duitsers vermoord waren). Daarnaast eigende hij zich zo nu en dan stiekem waardevolle zaken toe. Voor dit werk stuurde hij 35 politiemannen aan. Salter stuurde voor vier en een half miljoen gulden (nu ongeveer 50 miljoen Euro) aan uit Joodse woningen gestolen goederen naar Duitsland.

In de loop van 1943 werd hij ook V-Mann voor Sicherheitsdienstman Friedrich Frank van de Duitse contraspionage. Hij was sinds eind jaren twintig een huisvriend van zijn communistische relatie uit de schermwereld Antonius Montfoort en Salter vertelde hem dat hij regelmatig bij de Sicherheitsdienst in de Willemsparkflat over de vloer kwam. Bij Montfoort zat toen enige tijd het communistische echtpaar Hans en Channah Polak-Kupferschmidt ondergedoken. Montfoort vertrouwde Salter en nam hem begin 1944 in vertrouwen dat de communistische verzetsman Abitch Kupferschmidt, een broer van Anna Polak-Kupferschmidt, gearresteerd was en in het Oranjehotel opgesloten zat. Hij vertelde dat de arts Paul Voûte benaderd was voor een plan om Abitch te bevrijden door het toedienen van morfine, zodat die buiten bewustzijn raakte, in de hoop dat hij in een ziekenhuis opgenomen werd vanwaar hij bevrijd kon worden. Montfoort vroeg aan Salter of die bij Friedrich Frank toestemming voor een bezoek aan Abitch in de gevangenis wilde regelen. Voûte werd kort daarop gearresteerd en Abitch werd in maart 1944 via Westerbork naar Auschwitz afgevoerd waar hij vervolgens vermoord werd. Vervolgens werd de echtgenote van Voûte benaderd om haar man voor 5000 gulden vrij te kopen. Na de oorlog deed Voûte aangifte tegen Salter dat die hem verraden had.

Leendert Molenaar was hij via het CPN-verzet betrokken geraakt bij de Persoonsbewijscentrale. Salter wist via Molenaar contact te leggen met de leidende figuren Frits Boverhuis en Gerhard Badrian uit de Persoonsbewijscentrale. Hij arrangeerde ook een gesprek met Boverhuis in een café in de Pieter Cornelisz Hooftstraat met aan de overkant het Standort Kameradschafthaus (kortweg Wehrmachtsheim, het voormalige IJsbaanclubhuis) Erika in de Van Baerlestraat 33 dat tegenover het Concertgebouw lag. Het gesprek werd vanuit Erika door Friedrich Frank van de Sicherheitsdienst vanuit het Kameradschafthaus geobserveerd en gefotografeerd. Waarschijnlijk heeft deze observatie geleid tot het in de val lokken van Badrian, waarbij Badrian gedood werd. Badrian werd bij een schietpartij in een woning in het hart geraakt. Hij kon nog de trap af strompelen, maar werd buiten opgewacht door de Sicherheitsdienstman Heyne. In een reflex schoot hij in zijn laatste levensseconde Heyne dood en stortte zelf dood ter aarde. Dit was een grote slag voor de Persoonsbewijscentrale.

Het Wehrmachthuis Erika gezien vanaf de IJsbaan.

Het echtpaar Polak-Kupferschmidt was in 1944 bij Cornelis Hos ondergedoken en speelde van daaruit een belangrijke rol voor de Persoonsbewijscentrale. Salter gaf het onderduikadres door aan Johannes Bosschieter, waardoor werd het echtpaar gearresteerd. De echtgenote van Cornelis Montfoort, Catharina Poot, benaderde Salter om via hem te proberen het echtpaar Polak-Kupferschmidt en de kort daarop gearresteerde broer Samson Polak, ook communist en actief in de Persoonsbewijscentrale, en de onderduikgelegenheid gevende Cornelis Hos vrij te krijgen. Alleen Hos werd door de bemiddeling van Salter door Friedrich Frank vrijgelaten tegen betaling van 5000 gulden die Frank en zijn corrupte vriendjes (waarbij Hillesheim) in eigen zak staken. Salter meldde aan Montfoort dat Joden en communisten niet vrij gekregen konden worden.

Het laatste half jaar van de oorlog mocht Salter in de kantine van de Sicherheitsdienst in de Willemsparkflat, 30 meter van waar hij woonde, komen eten; daar was het kantoor van Friedrich Frank gevestigd. In die tijd werd door Frank geregeld dat Salter lid werd van de zogenaamde verzetsbeweging Geheime Dienst Nederland, die fel anticommunistisch was, en als zodanig raakte hij ook betrokken bij de zinloze moord op Justinus van Hasselt in de Ursulakliniek.

Anton de Kom

Anton de Kom was een Surinamer die in Suriname een relatief goede opleiding had genoten: hij had de MULO met goed gevolg doorlopen, iets wat in Nederland voor velen niet was weggelegd. Zijn voorouders waren slaven geweest. Hij had een zeer donkere huidskleur. Hij verhuisde in 1920 naar Nederland. Hij was actief in allerlei linkse en antikoloniale groepjes. Hij had daarbij ook contact met communisten, omdat die vrijwel de enigen waren die zich tegen het kolonialisme en de rassendiscriminatie keerden. Vanwege ziekte van zijn moeder keerde hij in 1932 terug naar Suriname.

In Suriname begon hij een kantoortje om raad te geven over de rechten van arbeiders. Het liep bij wijze van spreken storm. Dit was tegen de zin van het koloniale gezag dat raad geven over arbeidsrechten zag als een vorm van oproer kraaien. Hij werd daarom binnen een maand na aankomst gearresteerd, terwijl hij niets onwettigs had gedaan. Landgenoten kwamen demonstreren en eisten zijn vrijlating, waarna het gezag op de mensen liet schieten, waarbij twee doden en tientallen gewonden vielen. Vier maanden na aankomst werd hij op een schip naar Nederland gezet en aldus zijn geboorteland uitgezet.

Bij de toen heersende economische crisis kon hij geen vaste baan krijgen en moest aan de kost komen met allerlei korte baantjes; hij is zelfs danser geweest. In 1934 kwam zijn boek ‘Wij slaven van Suriname uit’, dat een aanklacht tegen het koloniaal gezag was. Hij stond in nauw contact met de communist Nico Wijnen.

Bij de Duitse inval trad hij toe tot het communistisch verzet in Den Haag, maar onderhield later ook contact met het Marx-Lenin-Luxemburg-Front, dat de verzetsorganisatie van de RSAP was. Vanwege zijn opvallende huidskleur kon hij niet mee doen aan verzetsactiviteiten, waarbij je over straat ging, zoals krantjes bezorgen of leuzen op muren schilderen. Zijn verzetsactiviteiten bestonden voornamelijk uit het schrijven van stukjes voor illegale krantjes. Zo schreef hij een stukje over hoe boze Hagenaars een groep WA-mannen wegjoeg, waarbij de voorman Peter Louis Henssen in de Vliet geduwd werd. Henssen was een NSB’er die na de oorlog lid was van de criminele VVD-organisatie SOAN die voornamelijk zwarte handel bedreef en tijdens de oorlog van Joden gestolen bezittingen heelde en te gelde maakte. Hij had de bijnaam ‘parfumpooier’ omdat hij handelde in parfum en een bordeel runde. Doordat De Kom vanwege zijn herkenbaarheid vergaderingen vermeed, ontkwam hij aan de arrestatieacties tegen communisten.

Ook tijdens de oorlog had hij problemen om een reguliere baan te krijgen. Hij hosselde zoals ze in Suriname zeiden. In 1944 was hij actief op de Groentemarkt van de Herman Costermarkt in Den Haag. Hij deed allerlei klusjes voor de groentehandelaren, zoals sjouwen. Mogelijk kreeg hij wat geld daarvoor, maar hij kreeg vooral groenterestjes die niet meer geschikt waren voor de volgende dag. Behalve dat hij en zijn gezin ervan konden eten, kon hij waarschijnlijk ook een deel verhandelen.

Op 7 augustus 1944 werd hij door twee landwachters in De Heemstraat gearresteerd (de straat grenst aan de Herman Costermarkt). Waarschijnlijk werd hij wantrouwend bekeken vanwege de combinatie van donkere huid en het in bezit hebben van een tas vol groente. Hij werd meegenomen naar een politiebureau; dat ging per tram waarbij het achterbalkon ontruimd werd.

De gebruikelijke procedure was dat voor iedere arrestant het opsporingsregister nagekeken werd en vervolgens of iemand als communist geregistreerd was. En inderdaad stond De Kom met een groot verhaal geregistreerd op de lijst van linksextremisten van de Centralen Inlichtingendienst en waarschijnlijk ook op een lijst van de vooroorlogse Haagse Politie Inlichtingendienst. Vanwege deze achtergrond volgde een huiszoeking, waarbij een kristalontvanger met koptelefoon gevonden werd (daarmee kon je naar de Engelse zender luisteren; het bezit van een radio was verboden). Verder werd er linkse literatuur gevonden. Normaal werd iemand die verdacht werd van een kleine diefstal na een paar uur of een hooguit een paar dagen vrijgelaten, ook indien de huidskleur afwijkend was.

De Kom werd naar het Oranjehotel overgebracht en vervolgens naar het concentratiekamp Vught. Vanwege de ontruiming van Vught omdat geallieerde troepen naderden, ging De Kom met veel andere gevangenen op transport naar Sachsenhausen. Kort daarop werd hij naar Neuengamme op transport gezet. Na enige tijd werd hij overgebracht naar het Aussenkommando Sandbostel. Daar moest hij onder erbarmelijke omstandigheden slavenarbeid verrichten. Hij moest daar in een ijzige kou op primitieve klompen op een drassige bodem grondwerk verrichte, terwijl hij veel te weinig voedsel kreeg en Kapo’s hem regelmatig mishandelden. Hij overleed op 24 april 1945. Zijn overlijden is in belangrijke mate te wijten aan de politieke discriminatie door de Nederlandse christelijke en liberale partijen.

In 2019 ging de Nederlandse Spoorwegen over tot een minimale uitkering aan bevolkingsgroepen die aan uitroeiing hadden blootgestaan en die door het bedrijf naar concentratiekampen werden vervoerd. Voor de uitkering kwamen ook nabestaanden in aanmerking. Deze bevolkingsgroepen waren volgens de Nederlandse Spoorwegen Joden en Roma en Sinti. Het vervoer naar Auschwitz en Sobibor was immoreel en door de vooroorlogse Nederlandse regering bij voorbaat verboden. Maar in het geval van het transport naar andere kampen als Dachau of Sachsenhausen was bekend dat daar massaal gemoord werd. Daarmee maakte de Nederlandse Spoorwegen zich schuldig aan exact hetzelfde oorlogsmisdrijf waarvoor Adolf Eichmann de doodstraf kreeg en werd opgehangen.

Er werd een procedure 12 tegen de Nederlandse Spoorwegen aangespannen bij het Gerechtshof in Arnhem. Dat er sprake was van een oorlogsmisdrijf mocht van het Hof niet ter sprake worden gebracht. Het Hof bevestigde dat de bevolkingsgroepen Joden, communisten en Jehovah’s Getuigen aan uitroeiing hadden blootgestaan en Nederlandse Roma niet. Het oordeelde dat er sprake was van discriminatie op basis van ras, maar dat het niet strafbaar was, omdat het gebeurde om een eenvoudige regeling te krijgen en vanwege besparing op de kosten. Daarmee schoof het Hof de grondwet opzij, ondanks dat er een voorschrift voor rechters was om bij uitspraken rekening met de grondwet te houden. Zodoende werd de nabestaanden van Anton de Kom opnieuw op basis van ras gediscrimineerd, zoals hun ouders dat al eeuwenlang ondervonden hadden. Rassendiscriminatie is christelijk-liberaal beleid.

Van Soolingen’s laatste actie

In de herfst van 1944 was van Soolingen opnieuw de Haagse CPN binnengedrongen. Hij verspreidde bracht De Waarheid naar een aantal adressen en haalde geld op voor het Solidariteitsfonds op. De krantjes kreeg hij van Petronella Verheijen. In november 1944 vroeg Verheijen hem om op een bepaald adres een bedrag van fl. 16,25 op te halen.

Van Soolingen gaf de namen en adressen door aan de Sicherheitsdienst, waar zijn contactman Cornelis Heijnis was. Heijnis was al voor de oorlog betrokken bij de Haagse Politie Inlichtingendienst, werd tijdens de oorlog eerst lid van de NSB en SS en vervolgens van de Documentatiedienst. Hij kwam in 1944 bij de treincontrole en in oktober 1944 werd hij lid van de Sicherheitsdienst.

Van Soolingen kreeg genoeg van zijn werk onder de communisten en op 9 maart ’s-morgens vroeg ging hij naar Heijnis op het kantoor Nassaulaan 23.om die over te halen om te de communisten te gaan arresteren. Heijnis was er niet en Van Soolingen sprak met enkele Duitsers. Die besloten toen om onmiddellijk tot arrestatie over te gaan, waarvoor enkele Sicherheitsdienstmannen geselecteerd werden. Ondertussen kwam Heijnis op kantoor en die werd ook aan het arrestatieteam toegevoegd. Op vier verschillende adressen werd een communist gearresteerd en er werd een stencilmachine in beslag genomen, waarbij Verheijen.

In Rotterdam waren bij aanslagen op 5 en 9 maart twee Sicherheitsdienstmannen en een V-Mann om het leven gekomen. De chef van de Sicherheitsdienst in Rotterdam, Herbert Wölk, besloot dat er bij wijze van represaille veertig mannen doodgeschoten moesten worden. Hij had slecht 33 Todeskandidaten en vroeg aan de Sicherheitsdienst in Den Haag nog 7 kandidaten. Er werden zeven personen aangewezen, waarbij de drie communisten.

Verheijen was ook gearresteerd, maar werd als per definitie gefusilleerd. Zij werd door Heijnis verhoord en bij dat verhoor vroeg Heijnis naar dat bedrag van fl. 16,25. Toen wist Verheijen dat Van Soolingen de verrader was. Verheijen werd vrij gelaten, nadat ze beloofd had als informante onder de communisten te gaan werken. Maar ze dook onmiddellijk onder.

Na de oorlog gaf ze van Soolingen aan en die werd gearresteerd. Zonder de oplettendheid van Verheijen was hij vrijuit gegaan en was deze website nooit tot stand gekomen.

De fusillering van deze drie communisten laat zien hoe gevaarlijk het voor de communisten was om in het verzet actief te zijn.

Raad van Verzet, Ordedienst, Geheime Dienst Nederland

Omstreeks eind april 1943 werd in opdracht van de Nederlandse regering in Londen een samenwerkingsverband tussen verzetsorganisaties met verschillende politieke opvattingen gesticht onder de naam van Raad van Verzet (RVV). Het CPN-verzet was verreweg de grootste organisatie. De communistische mil onder leiding van Gerben Wagenaar, samen met CS6 de verreweg meest militante verzetsgroep van Nederland, werd in zijn geheel bij de RVV ondergebracht. Maar de Ordedienst eiste de macht op, terwijl die organisatie geen daadwerkelijk verzet wilde plegen, maar zich alleen wilde voorbereiden op een Duitse nederlaag gevolgd door een terugkeer van de regering uit Londen. Daarna zou de Ordedienst gewapenderhand de macht in rechtse handen willen handhaven. Ook wilde de Ordedienst de democratie afschaffen en een rechtse autocratie vestigen. Van de acht topfuncties in de RVV werd er slechts een door een communist, Gerben Wagenaar, bezet, terwijl meer dan 50% van de leden van de RVV communist was. De regering in Londen wilde alleen maar contact hebben met de Ordedienst en de daarmee verbonden organisaties.

Omdat van de tot de RVV toegetreden organisaties de CPN de veruit grootste organisatie was, werd de RVV als een min of meer communistische organisatie beschouwd, waarbij aangetekend moet worden dat in de ook aangesloten Kunstenaarsverzet en de daaruit voortgekomen Persoonsbewijscentrale de communisten ook de boventoon voerden. De communisten zagen het als dat de andere organisaties voornamelijk in de kaderfuncties geïnteresseerd waren en het vuile en gevaarlijke werk vooral door communisten en hun sympathisanten uitgevoerd moest worden.

De Ordedienst had veel wapens en munitie in bezit, wat een gevolg was van het feit dat de Ordedienst gedomineerd werd door mensen met een militaire of politionele achtergrond en daardoor in vlak na de Nederlandse capitulatie veel wapendepots leeg hadden kunnen halen. De Ordedienst weigerde wapens en munitie aan de RVV en in het bijzonder de communisten te verstrekken, waardoor die in het gewapend verzet ernstig gehinderd werden. Als argument voor de weigering werd gebruikt de bewering dat de communisten de wapens na de oorlog zouden gebruiken voor het plegen van een staatsgreep, wat een gotspe was omdat in werkelijkheid de Ordedienst zich voorbereidde op een staatsgreep gevolgd door afschaffing van de democratie.

Het Nationaal Steunfonds (NSF) was in 1943 opgericht in het verlengde van de eind 1940 opgericht Zeemanspot voor de verwanten van zeevarenden die of op zee om het leven kwamen of niet naar huis konden terugkeren door de zeeblokkades. Het NSF verleende financiële steun aan nabestaanden van omgekomen verzetsmensen, gezinsleden van gearresteerde verzetsmensen en onderduikers. Ook werd geld aan verzetsorganisaties uitgekeerd. In eerste instantie werd het geld verkregen door inzamelingen, vervolgens kon geld van de Nederlandse regering in Londen verkregen worden en geld kwam helemaal ruim ter beschikking toen Walraven van Hall een gigantische bankfraude kon opzetten, waarmee tientallen miljoenen guldens beschikbaar kwamen (uiteindelijk ten laste van de Nederlandse staat). Het was de bedoeling dat de RVV ook geld uit het NSF zou krijgen. Maar binnen de RVV verzetten de Parool-groep en de Ordedienst zich heftig tegen de mogelijkheid dat de communisten via de RVV geld toegespeeld kreeg. Daarmee zou dus de veruit grootste verzetsorganisatie van geld verstoken blijven. Er ontstonden grote conflicten binnen de RVV, maar uiteindelijk vloeide er toch ook wat geld naar de communistische mensen, ten slotte voerden zij in de praktijk de meeste gevaarlijke taken uit en daar was ook geld voor nodig. Een factor die daarbij gespeeld zal hebben, is dat Walraven van Hall, een van de oprichters van het NSF, nauw gelieerd was aan de familie Boissevain, die zeer actief binnen het communistisch verzet was. De schaamteloze eis van de Parool-groep en de Ordedienst zou betekend hebben dat geen geld naar de verwanten van Van Hall en hun medestrijders zou mogen vloeien, terwijl Van Hall de belangrijkste man achter de geldstroom was.

De Haagse afdeling van de GDN, bestaande uit ongeveer zes personen met als leider Reinder Zwolsman die V-Mann van Sicherheitsdienstmann Friedrich Frank was, ontving 500.000 gulden van de Nederlandse regering in Londen, vermoedelijk via het NSF. De GDN verrichte echter geen verzetsdaden, maar pleegde wel grof landverraad door willens en wetens onder controle van de chef Joseph Schreieder van de Duitse contraspionage radioverkeer met het Bureau Bijzonder Opdrachten in Londen te onderhouden. De leden van GDN zaten zo goed in hun slappe was dat ze poker zaten te spelen, waarbij sommen geld tot 600 gulden (twee maandlonen voor een gewone werkman) werden ingezet. Ook werden in de hongerwinter, toen er vrijwel geen voedsel te krijgen waren groepsgewijs luxueuze diners gehouden bij het Indonesisch restaurant het Verre Oosten aan de Laan van Meerdervoort 50 tegen zwarte markt-prijzen van omstreeks 400 gulden. Een groot hedendaags makelaarskantoor in Den Haag is uit deze financiële manipulaties voortgekomen (de chef van de GDN Reinder Zwolsman was ook makelaar en zal zijn ondergeschikte bij de GDN daarbij vast wel geholpen hebben).

De Ordedienst gebruikte de RVV om door middel van gewelddadige acties samen met de communisten zoveel mogelijk namen van communistische verzetsmensen te verzamelen. Deze verzameling namen werd na de oorlog het begin van het latere BVD-archief van linkse personen. Deze gegevensverzameling bracht de levens van communisten in gevaar in geval zo een lijst in Duitse handen zou vallen. Er gingen zelfs geruchten dat namen van communisten door de Ordedienst aan de Sicherheitsdienst werden doorgegeven (in Den Haag liepen leden van de Ordedienst en de Geheime Dienst in en uit bij het hoofdkwartier van Friedrich Frank van de afdeling contraspionage van de Sicherheitsdienst, gevestigd in de Willemsparkflat in Den Haag). Het gedrag van de Ordedienst en de GDN leidde ertoe dat de leider van het Haags communistisch verzet Piet Metscher een verbod uitvaardigde om met deze rechtse organisaties samen te werken met als argument dat het levensgevaarlijk was.

Begin 1945 waren er besprekingen tussen het rechtse verzet en de leider van de Sicherheitsdienst Johannes Munt, waarbij een afspraak werd gemaakt dat het verzet geen aanslagen op Duitse militairen zou plegen waarvoor de Duitsers in ruil beloofden geen verzetsmensen bij wijze van represaille te fusilleren. Maar daarbij werd een uitzondering gemaakt voor mensen die een doodvonnis hadden gekregen. Daarmee ging de Ordedienst er mee akkoord dat communisten gefusilleerd konden worden, want die waren per definitie zonder proces ter dood veroordeeld. Zodoende werden er nog heel wat communisten gefusilleerd. Fusillades met een hoog communistgehalte waren die op 8 maart 1945 op de Leusderheide en Woeste Hoeve en de twee fusillades in Rotterdam op 12 maart 1945.

Voorbereiding op communistenvervolging na de oorlog

Na de nederlaag bij Stalingrad op 2 februari 1943 zagen de Duitsers de nederlaag naderen en gingen zich daarop voorbereiden. Ze stichten een organisatie om gewapende acties achter de linies uit te voeren en van daaruit een organisatie om na de nederlaag actief te blijven. De eerste organisatie in Nederland was het Jagdverband dat op het landgoed Zorgvliet in Den Haag gevestigd was met als hoofdgebouw het Catshuis. Het Jagdverband was voortgekomen uit een succesvolle actie van Duitse parachutisten om de gevangen genomen fascistische Italiaanse dictator Mussolini te bevrijden. Het Jagdverband had als werkterrein Frankrijk, België, Nederland, Denemarken en Noorwegen. De leiding lag bij Helmuth Pröbsting en belangrijke personen waren de SS’ers Otto Skorzeny en Pierre Sweerts. Skorzeny was de leider van de groep parachutisten geweest die Mussolini bevrijd had en is het prototype van een stay-behind. Sweerts was een Belgische SS’er die in Sachsenhausen bij de SS-Standarte Nordwest een opleiding tot stay-behind had gekregen en onder leiding van Skorzeny stond en na de oorlog in België wegens vele moorden ter dood werd veroordeeld, welke straf gereduceerd werd tot een korte gevangenisstraf werd gereduceerd omdat hij voor naoorlogse Inlichtingendiensten was gaan werken als MI5, CIA, SOAN, Binnenlandse Veiligheidsdienst, waarschijnlijk ook Operatiën en Inlichtingen en het generaalsregime van Suharto behulpzaam was geweest bij de moord op enkele miljoenen Indonesische communisten (waarbij nogal wat Nederlandse staatsburgers).

Er kwamen aan het Como-meer en in Amsterdam (2 keer) besprekingen tot stand tussen Duitse, Amerikaanse, Britse en Nederlandse geheime diensten, waarbij de stay-behind organisatie ‘Werwolf’ werd opgericht (in het Engels ‘Werewolf’ en in het Nederlands ‘Weerwolf’). Over de besprekingen in het Victoriahotel werd door de Utrechtse inlichtingendienstman Johan Dekker in 1951 verklaard dat ‘mr. Burger’ daarbij aanwezig was, wat niet anders dan op de PvdA-voorman Jaap Burger kan slaan. [bron: Rapport van J. Dekker, 27-4-1951, Nationaal Archief, Commissie van onderzoek Menten, toegang 2.09.63, inv. nr. dossier 626; deze Dekker is hoogst waarschijnlijk identiek aan inspecteur Johan Dekker, van de Haagse Politie Inlichtingendienst, die tijdens de oorlog voor de Sicherheitsdienst jacht op communisten maakte en na de oorlog de leiding kreeg over het corrupte onderzoek naar de moord op Schallenberg.] Met ‘mr. Dekker werd in die tijd altijd de SDAP-politicus Jacob (Jaap) Burger bedoeld, die in 1943 vanuit Nederland naar Londen was vertrokken. Het is buitengewoon vreemd dat een Nederlands politicus die naar Londen was gevlucht in 1944 zo maar in Amsterdam opdook om met de Duitse contraspionage te overleggen.

De organisatie Weerwolf moest na de Duitse capitulatie in Nederland actief blijven en zou de bedoeling hebben om de Russen te bestrijden als die Nederland zouden bezetten (er is tot nog toe geen informatie gevonden dat deze organisatie ook in andere landen zoals België actief zou zijn, maar dat lijkt wel waarschijnlijk). Bij de besprekingen in Amsterdam waren aan Duitse zijde aanwezig Harster, Pröbsting, Skorzeny, Karl Wolff, Sweerts, Schallenberg (als bewaker) en anderen. In Nederland werden in het vervolg enkele cellen van Weerwolf aangestuurd door Traugott Protze. Ook Bart Pronk, een neef van Reinder Zwolsman, werd aangezocht voor Weerwolf, maar die lijkt er niet op in te zijn gegaan. Deze organisatie Weerwolf zou via een aantal tussenstappen leiden tot de organisatie Operatiën en Inlichtingen, onderdeel van het Gladio terreurnetwerk, die vanaf 1952 tot minsten 1990 in Nederland actief zou zijn, met banden met de grote georganiseerde criminaliteit.

In opdracht van het Jagdkommando liep Sweerts op 11 september 1944 vlak ten zuiden van Antwerpen over naar de Britse troepen en vroeg naar een inlichtingenofficier: een typische stay-behind operatie. Sweerts werd onmiddellijk naar een inlichtingenofficier overgebracht, wat er op lijkt te duiden dat er al eerder afspraken over zijn komst waren gemaakt. Sweerts werd naar Engeland overgebracht en daar door MI5 verhoord. In een rapport van MI5 wordt hij ‘stay-behind’ genoemd, dat was de eerste keer dat de term ‘stay-behind’ in Nederlands verband genoemd werd (het rapport bevindt zich in het archief Bureau Nationale Veiligheid). Later werd de term opnieuw gebruikt in verband met de supergeheime Nederlandse geheime dienst Operatiën & Inlichtingen die was opgenomen in het West-Europese netwerk van de terreurorganisatie Gladio; dit zijn de enige twee keer dat de term ‘stay-behind’ in Nederlands verband werd gebruikt. Na het verhoor werd de SS’er Sweerts in dienst van MI5 genomen. MI5 vond een mogelijke samenwerking met de Duitse Abwehr tegen de Sovjet Unie en de communisten in West Europa interessanter dan een nederlaag van Hitler.

De leider van de Duitse contraspionage in Nederland Joseph Schreieder zocht met als tussenpersonen Friedrich Frank en Reinder Zwolsman via de Geheime Dienst Nederland (GDN) contact met het Bureau Bijzondere Opdrachten (BBO) in Londen, waarmee hij eerder in het kader van het Englandspiel mee gespeeld had. Reinder Zwolsman had de leiding over de GDN en was tegelijkertijd een V-Mann van Friedrich Frank en was leider van een peloton marechaussees dat voor Friedrich Frank zwarthandelaren beroofde en vervolgens zelf met de buit zwarte handel bedreef. De bunkerbouwer Zwolsman verrijkte zich in die periode met bunkerbouw, roofovervallen, zwarte handel en handel in van Joden geroofde woningen; hij regelde tegen een hoge commissie zelfs het wegsluizen naar Argentinië van het vermogen van een zakenman in Berlijn (bestuurder van de antisemitische filmorganisatie UFA). Het contact tussen Schreieder en BBO lijkt op een tweede Englandspiel. Bij naoorlogse verhoren werd door Cornelis Jozef van Paaschen gemeld dat er een ‘cirkelgang’ bestond tussen: François van ’t Sant (hoofd Centralen Inlichtingendienst in Londen), Anton van der Waals (V-Mann van Schreieder), Joseph Schreieder (chef Duitse contraspionage in Nederland), Jan Haakman (V-Mann van Schreieder), Zwolsman (lid Duitse contraspionage), François van ’t Sant (in het eerste Englandspiel was het een verbinding Van ’t Sant, Schreieder, Van der Waals, Van ’t Sant). Van Paaschen speelde een leiding gevende rol in de verzetsorganisaties Je Maintiendrai en Geheime Dienst Nederland en was een vriend van Reinder Zwolsman.

Via het radiocontact tussen GDN en BBO kwam een afspraak tot stand dat de Britse luchtmacht RAF wapens en munitie bij Nieuwkoop zou droppen. Er waren op 10 en 11 maart 1945 bij Nieuwkoop vier droppings. De wapens zouden worden gebruikt na de Duitse capitulatie om te voorkomen dat vanuit de bevolking een regering zou worden gevormd in plaats van de regering in Londen die was samengesteld uit leden van de RKSP, ARP, CHU, LSP en SDAP op basis van de volslagen achterhaalde verkiezingen van 1937; behalve de SDAP hadden deze partijen voor de oorlog nauw samengewerkt met het Hitler-regime en tijdens de oorlog hadden de in Nederland achtergebleven bestuurders op grote schaal met de bezetter gecollaboreerd en veel communistische verzetsmensen de dood in gejaagd. De enige duidelijk antifascistische partij CPN met een grote aanhang in het bezette Nederland werd buiten de regering gehouden: zo waren de ‘democratische’ opvattingen van deze vijf partijen. De verkiezingen waren niet alleen vanwege de lange termijn achterhaald, maar ook doordat de opvattingen van de bevolking door de bezetting en het verzet daartegen totaal gewijzigd waren. Een vanuit de opvattingen van de bevolking samengestelde regering zou aan de communisten een zekere invloed hebben toegekend in plaats van hun vooroorlogse irrelevantie. En dat wilden de christelijke en liberale partijen ten koste van alles voorkomen, omdat het de grote moordpartij op communisten door de voormannen van deze partijen dan tevergeefs zou maken. Een gerechtvaardigde invloed van de communisten zou ook tot een ongewenste serieuze vervolging van oorlogsmisdadigers en landverraders leiden.

De wapens werden door Reinder Zwolsman opgehaald met behulp van vrachtwagens en benzine die hij van de Sicherheitsdienst kreeg met bijbehorende Passierscheinen om wachtposten te kunnen passeren. De wapens werden opgeslagen op de terreinen van de Ursulakliniek onder bewaking van Duitse SS-troepen. (Een opsomming van de wapens en munitie en hoe de wapens verdeeld moesten worden over een reeks strategische plekken in Den Haag kan achterin het dikke CABR-dossier van Reinder Zwolsman gevonden worden; de staatsgeschiedvervalser Lou de Jong heeft dit uiterst merkwaardige gebeuren totaal verzwegen). De hoeveelheden munitie wijzen erop dat men er geen probleem mee had duizenden burgers dood te schieten.

In april 1945 richt de Sicherheitsdienstman Helmuth Pröbsting de stay-behind organisatie Weerwolf op, die als doel heeft het communisme te bestrijden. De Inlichtingendienstman Cornelis Leemhuis wordt lid van deze organisatie. De zakenman Reinder Zwolsman had connecties met deze organisatie en ook de vooroorlogse informant van de Haagse Politie Inlichtingendienst Andreas George Bouten, die lid was van de Algemeene Nederlandsche Fascisten Bond.